Licht

Kleurtemperatuur
Waarom het ene blauw warmer kan zijn dan het andere

Kleurtemperatuur beschrijft in de schilderkunst de indruk dat een kleur warm of koel aanvoelt. Rood, oranje en geel worden meestal als warme kleuren ervaren, terwijl blauw, groen en sommige violetten eerder koel lijken. Maar kleurtemperatuur is vooral relatief.

Twee soorten blauw kunnen bijvoorbeeld verschillend aanvoelen. Ultramarijn neigt naar violet en kan daardoor warmer lijken dan een blauw dat sterker naar groen trekt. Ook rood kan koel of warm zijn, afhankelijk van de kleur waarmee het wordt vergeleken.

Kunstenaars gebruiken temperatuurverschillen om ruimte, licht, sfeer en contrast te versterken. Een warme kleur kan naar voren lijken te komen, terwijl een koelere kleur verder weg kan lijken. Toch is dat geen vaste natuurwet: de omringende kleuren bepalen mede wat we waarnemen.

Wil je verder? Leg verschillende rode, blauwe en gele kleuren naast elkaar en rangschik ze van koel naar warm. Dan ontdek je dat kleurtemperatuur veel subtieler is dan simpelweg rood is warm en blauw is koel.

Schaduwkleur
Een schaduw is bijna nooit alleen maar zwart

Schaduwkleur is de kleur die zichtbaar wordt waar minder direct licht op een voorwerp of oppervlak valt. Wie een schaduw simpelweg met zwart donkerder maakt, mist vaak een belangrijk deel van wat er werkelijk te zien is. Schaduwen kunnen blauw, violet, bruin, groen of zelfs roodachtig lijken.

De kleur ontstaat door een samenspel van lokale kleur, lichtkleur, omgevingslicht en gereflecteerd licht. Buiten kan een schaduw bijvoorbeeld relatief koel en blauwachtig worden doordat licht uit de blauwe hemel erin terechtkomt. Een gekleurde muur kan juist zijn kleur naar een nabijgelegen schaduw terugkaatsen.

Voor schilders is schaduwkleur daarom belangrijk bij het suggereren van volume, licht en ruimte. Vooral de impressionisten onderzochten hoe gekleurde schaduwen een schilderij levendiger konden maken.

Wil je verder? Bekijk een wit voorwerp in zonlicht en onderzoek de schaduw zonder meteen naar zwart te grijpen. Welke kleur zie je werkelijk? Vergelijk daarna schaduwkleur, toonwaarde en kleurtemperatuur.

Kleurwaarneming
Je oog ziet een kleur, maar je brein bepaalt wat ervan overblijft

Kleurwaarneming is het proces waarbij oog en hersenen lichtprikkels omzetten in de ervaring van kleur. Een kleur is daardoor niet alleen een eigenschap van verf of materiaal. De lichtbron, omgeving en kleuren ernaast beïnvloeden voortdurend wat we denken te zien.

Een grijs vlak kan bijvoorbeeld warmer lijken naast blauw en koeler naast oranje. Twee gelijke kleuren kunnen verschillend lijken wanneer hun omgeving verandert. Verschijnselen als simultaancontrast, nabeeld en kleurconstantie laten zien hoe actief onze waarneming is.

Voor kunstenaars is dit bijzonder belangrijk. Impressionisten onderzochten de invloed van licht op kleur, terwijl pointillisten gebruikmaakten van optische kleurmenging. Later onderzochten kunstenaars als Josef Albers systematisch hoe kleuren elkaar veranderen.

Wil je verder? Leg hetzelfde gekleurde vlak achtereenvolgens op verschillende achtergronden. De verf verandert niet, maar je waarneming wel. Vanuit kleurwaarneming kun je verder naar kleurcontrast, optische kleurmenging en kleurtheorie.

Slagschaduw
De schaduw die laat zien waar een voorwerp in de ruimte staat

Slagschaduw is de schaduw die een voorwerp op een ander oppervlak werpt doordat het licht wordt tegengehouden. Een vaas kan bijvoorbeeld een schaduw op de tafel werpen en een persoon een schaduw op de grond of tegen een muur. Daarmee verschilt slagschaduw van eigenschaduw, die op het voorwerp zelf ligt.

De vorm en richting van een slagschaduw vertellen veel over de plaats, richting en hoogte van de lichtbron. Bij laag licht kan een lange slagschaduw ontstaan, terwijl een hoge lichtbron meestal een kortere schaduw geeft. De randen kunnen scherp of zacht zijn, afhankelijk van de grootte en afstand van de lichtbron.

In teken- en schilderkunst helpt slagschaduw om een voorwerp stevig in de ruimte te plaatsen. Zonder slagschaduw kan het lijken alsof een vorm zweeft.

Wil je verder? Verplaats een lamp rond één voorwerp en volg wat de slagschaduw doet. Onderzoek daarna eigenschaduw, lichtrichting en gereflecteerd licht.

Gereflecteerd licht
Licht kan een schaduw binnenkomen zonder rechtstreeks van de lamp te komen

Gereflecteerd licht is licht dat eerst een ander oppervlak raakt en daarna wordt teruggekaatst naar een voorwerp. Daardoor kunnen zelfs delen die niet rechtstreeks door de lichtbron worden verlicht toch zichtbaar blijven.

Dit is vooral goed te zien in een eigenschaduw. Zet bijvoorbeeld een witte bol op een lichte tafel. Aan de schaduwzijde kan onderaan een lichtere zone ontstaan doordat de tafel licht naar de bol terugkaatst. Is de ondergrond gekleurd, dan kan ook iets van die kleur in het gereflecteerde licht verschijnen.

Voor kunstenaars is dit belangrijk bij het schilderen van overtuigend volume, licht en kleur. Een schaduw bestaat daardoor zelden uit één egaal donker vlak. Wel blijft gereflecteerd licht normaal zwakker dan het rechtstreeks belichte deel van het voorwerp.

Wil je verder? Plaats een wit voorwerp achtereenvolgens op rood, blauw en wit papier. Bekijk hoe de schaduwzijde verandert. Ga daarna verder naar eigenschaduw, schaduwkleur en omgevingslicht.

Modellering
Met licht en toon krijgt een platte vorm lichaam

Modellering is in tekenen en schilderen het zichtbaar maken van volume en driedimensionaliteit door geleidelijke veranderingen in licht, schaduw, kleur en toonwaarde. Een kunstenaar kan zo op een plat vlak de indruk wekken dat een gezicht, arm, vaas of ander voorwerp werkelijk ruimte inneemt.

Een eenvoudige bol laat het principe goed zien. Van het lichte gedeelte loopt de toon geleidelijk naar de eigenschaduw. Ook gereflecteerd licht kan in die schaduw zichtbaar blijven. Door deze overgangen zorgvuldig weer te geven ontstaat een overtuigende ruimtelijke vorm.

Modellering kan heel zacht verlopen, zoals bij sfumato, maar ook worden opgebouwd met duidelijke vlakken of krachtige licht-donkercontrasten. De techniek is daardoor niet aan één kunststijl gebonden.

Het begrip wordt soms verward met modelleren in klei. Dat is een andere toepassing van het woord. Bij schilderen en tekenen gaat modellering vooral om de suggestie van vorm door toon en licht.

Wil je verder? Vergelijk modellering met volume, plasticiteit, toonwaarde en licht-donker.

Lichtrichting
De plaats van het licht bepaalt hoe een vorm zich laat zien

Lichtrichting is de richting waaruit het licht een onderwerp bereikt. Voor kunstenaars is dat belangrijk, omdat dezelfde vorm er totaal anders kan uitzien wanneer de lichtbron wordt verplaatst. Licht bepaalt waar lichte partijen, eigenschaduw en slagschaduw ontstaan.

Bij frontaal licht zijn schaduwen vaak beperkt zichtbaar en kan een vorm vlakker lijken. Zijlicht benadrukt juist volume en textuur. Tegenlicht kan het onderwerp grotendeels donker maken en een sterk silhouet veroorzaken. Licht van boven of onderen geeft weer een heel andere werking.

De richting van het licht helpt bovendien om de plaats van een lichtbron begrijpelijk te maken. Slagschaduwen moeten logisch aansluiten bij die gekozen richting. In een schilderij kan de kunstenaar daarvan bewust afwijken, maar dan gebeurt dat meestal om de compositie of dramatiek te versterken.

Wil je verder? Verlicht één voorwerp vanuit vier verschillende richtingen en vergelijk de schaduwen. Onderzoek daarna zijlicht, tegenlicht, frontaal licht en slagschaduw.