Volume

Techniek

Welkom in mijn studeerkamer!

Volume
Hoe een plat vlak ineens driedimensionaal kan lijken

Volume is de hoeveelheid driedimensionale ruimte die een vorm inneemt of lijkt in te nemen. Bij beeldhouwkunst is volume werkelijk aanwezig: een beeld heeft hoogte, breedte en diepte. In een schilderij of tekening moet die derde dimensie juist op een plat vlak worden gesuggereerd.

Kunstenaars gebruiken daarvoor onder andere licht en schaduw, toonwaarde, perspectief, kleur en modellering. Een eenvoudige cirkel kan bijvoorbeeld als een bol gaan ogen wanneer één zijde licht blijft en de andere geleidelijk donkerder wordt. Slagschaduw versterkt dat effect.

Volume hoeft niet altijd natuurgetrouw te zijn. Kubisten braken vormen open, terwijl abstracte kunstenaars volume soms vereenvoudigden tot geometrische massa’s. Ook de ruimte tussen vormen kan belangrijk zijn voor onze ervaring van volume.

Wil je verder? Teken een cirkel, vierkant en driehoek en verander ze met alleen licht en schaduw in een bol, kubus en kegel. Vanuit volume kun je verder naar modellering, plasticiteit en ruimtelijkheid.

Aan de muur

Klik op een onderstreepte naam om een andere kamer te openen. Bij ‘Lees hier’ verschijnt de uitleg in deze kamer.

is gerelateerd aan

Aanvullende informatie

Slagschaduw

Slagschaduw
De schaduw die laat zien waar een voorwerp in de ruimte staat

Slagschaduw is de schaduw die een voorwerp op een ander oppervlak werpt doordat het licht wordt tegengehouden. Een vaas kan bijvoorbeeld een schaduw op de tafel werpen en een persoon een schaduw op de grond of tegen een muur. Daarmee verschilt slagschaduw van eigenschaduw, die op het voorwerp zelf ligt.

De vorm en richting van een slagschaduw vertellen veel over de plaats, richting en hoogte van de lichtbron. Bij laag licht kan een lange slagschaduw ontstaan, terwijl een hoge lichtbron meestal een kortere schaduw geeft. De randen kunnen scherp of zacht zijn, afhankelijk van de grootte en afstand van de lichtbron.

In teken- en schilderkunst helpt slagschaduw om een voorwerp stevig in de ruimte te plaatsen. Zonder slagschaduw kan het lijken alsof een vorm zweeft.

Wil je verder? Verplaats een lamp rond één voorwerp en volg wat de slagschaduw doet. Onderzoek daarna eigenschaduw, lichtrichting en gereflecteerd licht.

Gereflecteerd licht

Gereflecteerd licht
Licht kan een schaduw binnenkomen zonder rechtstreeks van de lamp te komen

Gereflecteerd licht is licht dat eerst een ander oppervlak raakt en daarna wordt teruggekaatst naar een voorwerp. Daardoor kunnen zelfs delen die niet rechtstreeks door de lichtbron worden verlicht toch zichtbaar blijven.

Dit is vooral goed te zien in een eigenschaduw. Zet bijvoorbeeld een witte bol op een lichte tafel. Aan de schaduwzijde kan onderaan een lichtere zone ontstaan doordat de tafel licht naar de bol terugkaatst. Is de ondergrond gekleurd, dan kan ook iets van die kleur in het gereflecteerde licht verschijnen.

Voor kunstenaars is dit belangrijk bij het schilderen van overtuigend volume, licht en kleur. Een schaduw bestaat daardoor zelden uit één egaal donker vlak. Wel blijft gereflecteerd licht normaal zwakker dan het rechtstreeks belichte deel van het voorwerp.

Wil je verder? Plaats een wit voorwerp achtereenvolgens op rood, blauw en wit papier. Bekijk hoe de schaduwzijde verandert. Ga daarna verder naar eigenschaduw, schaduwkleur en omgevingslicht.

Modellering

Modellering
Met licht en toon krijgt een platte vorm lichaam

Modellering is in tekenen en schilderen het zichtbaar maken van volume en driedimensionaliteit door geleidelijke veranderingen in licht, schaduw, kleur en toonwaarde. Een kunstenaar kan zo op een plat vlak de indruk wekken dat een gezicht, arm, vaas of ander voorwerp werkelijk ruimte inneemt.

Een eenvoudige bol laat het principe goed zien. Van het lichte gedeelte loopt de toon geleidelijk naar de eigenschaduw. Ook gereflecteerd licht kan in die schaduw zichtbaar blijven. Door deze overgangen zorgvuldig weer te geven ontstaat een overtuigende ruimtelijke vorm.

Modellering kan heel zacht verlopen, zoals bij sfumato, maar ook worden opgebouwd met duidelijke vlakken of krachtige licht-donkercontrasten. De techniek is daardoor niet aan één kunststijl gebonden.

Het begrip wordt soms verward met modelleren in klei. Dat is een andere toepassing van het woord. Bij schilderen en tekenen gaat modellering vooral om de suggestie van vorm door toon en licht.

Wil je verder? Vergelijk modellering met volume, plasticiteit, toonwaarde en licht-donker.

Op mijn tafel

Voor dit object zijn nog geen tekstblokken vastgelegd.