Kleur

Kleurtheorie
Waarom twee kleuren samen iets anders doen dan afzonderlijk

Kleurtheorie onderzoekt hoe kleuren ontstaan, worden geordend en elkaar beïnvloeden. Voor kunstenaars is dat belangrijk omdat een kleur nooit helemaal op zichzelf staat. Dezelfde kleur kan naast rood anders lijken dan naast blauw of groen.

Door de eeuwen heen ontwikkelden wetenschappers, kunstenaars en denkers verschillende systemen om kleur te begrijpen. Begrippen als primaire en secundaire kleuren, complementaire kleuren, kleurcontrast, verzadiging en kleurharmonie helpen kunstenaars bewuste keuzes te maken.

In de moderne kunst werd kleurtheorie steeds belangrijker. Kunstenaars hoefden kleur niet langer alleen te gebruiken om de zichtbare werkelijkheid na te bootsen. Kleur kon zelfstandig ruimte, beweging, ritme, emotie en spanning veroorzaken.

Dat werd bijvoorbeeld onderzocht binnen het Synchronisme. Stanton Macdonald-Wright en Morgan Russell bestudeerden theorieën waarin kleuren met muzikale tonen werden vergeleken en bouwden hun schilderijen vervolgens vanuit kleurharmonieën op.

Ook kunstenaars en docenten als Johannes Itten en Josef Albers onderzochten later uitgebreid hoe kleuren op elkaar reageren.

Ga vanuit Kleurtheorie eens verder naar Synchronisme, Bauhaus of Josef Albers. Dan ontdek je dat kleur veel meer kan doen dan alleen iets rood, geel of blauw maken.

Kleurcontrast
Kleuren worden sterker door de kleur die ernaast staat

Kleurcontrast ontstaat wanneer verschillende kleuren naast elkaar een duidelijk verschil laten zien. Een kleur staat namelijk nooit helemaal op zichzelf: zijn omgeving bepaalt mede hoe wij hem ervaren.

Rood naast groen kan bijvoorbeeld veel sterker lijken dan hetzelfde rood naast oranje. Ook verschillen tussen licht en donker, warm en koel of fel en gedempt kunnen spanning veroorzaken.

Kunstenaars gebruiken zulke contrasten om aandacht te trekken, diepte te suggereren of een bepaalde sfeer op te roepen. Expressionisten gingen vaak nog verder. Zij gebruikten kleur niet alleen om de werkelijkheid weer te geven, maar vooral om emotie en energie zichtbaar te maken.

Daardoor kan een landschap rood, paars of geel worden zonder dat het er werkelijk zo uitzag.

Ga vanuit Kleurcontrast eens verder naar Complementaire kleuren, Expressionisme, Kleur of De Ploeg en ontdek waarom dezelfde kleur door één andere buurman plotseling veel sterker kan lijken.

Kleurtemperatuur
Waarom het ene blauw warmer kan zijn dan het andere

Kleurtemperatuur beschrijft in de schilderkunst de indruk dat een kleur warm of koel aanvoelt. Rood, oranje en geel worden meestal als warme kleuren ervaren, terwijl blauw, groen en sommige violetten eerder koel lijken. Maar kleurtemperatuur is vooral relatief.

Twee soorten blauw kunnen bijvoorbeeld verschillend aanvoelen. Ultramarijn neigt naar violet en kan daardoor warmer lijken dan een blauw dat sterker naar groen trekt. Ook rood kan koel of warm zijn, afhankelijk van de kleur waarmee het wordt vergeleken.

Kunstenaars gebruiken temperatuurverschillen om ruimte, licht, sfeer en contrast te versterken. Een warme kleur kan naar voren lijken te komen, terwijl een koelere kleur verder weg kan lijken. Toch is dat geen vaste natuurwet: de omringende kleuren bepalen mede wat we waarnemen.

Wil je verder? Leg verschillende rode, blauwe en gele kleuren naast elkaar en rangschik ze van koel naar warm. Dan ontdek je dat kleurtemperatuur veel subtieler is dan simpelweg rood is warm en blauw is koel.

Neutrale kleuren
Kleuren die rust brengen én andere kleuren sterker laten spreken

Neutrale kleuren zijn kleuren die weinig uitgesproken kleurwerking hebben. Wit, zwart en grijs worden meestal tot de neutralen gerekend, maar in de schilderkunst kunnen ook gedempte bruinen, grijzen en andere sterk geneutraliseerde mengkleuren deze functie krijgen.

Een kleur kan neutraler worden gemaakt door er bijvoorbeeld een complementaire kleur doorheen te mengen. Rood en groen, blauw en oranje of geel en violet kunnen elkaar zo afzwakken. Het resultaat hoeft geen kleurloos grijs te zijn. Er kunnen warme en koele grijzen, bruinen en bijna-zwarte tinten ontstaan.

Voor kunstenaars zijn neutrale kleuren bijzonder bruikbaar. Ze kunnen rust in een compositie brengen, overgangskleuren vormen en felle kleuren juist krachtiger laten lijken. Een helder rood valt bijvoorbeeld extra op tussen gedempte grijstinten.

Wil je verder? Meng twee complementaire kleuren en verander langzaam hun verhouding. Zoek het punt waarop geen van beide kleuren overheerst. Vergelijk daarna neutrale kleur, verzadiging en chromatisch

Kleurmenging
Met een paar kleuren ontstaat een bijna onbeperkt palet

Kleurmenging is het combineren van kleuren om nieuwe kleuren, tinten en nuances te verkrijgen. Voor schilders is het een van de belangrijkste manieren om een eigen kleurenpalet op te bouwen. Met een beperkt aantal verfkleuren kunnen al honderden verschillende mengingen ontstaan.

Bij traditionele schilderkunst wordt vaak uitgegaan van primaire, secundaire en tertiaire kleuren. Geel en blauw kunnen bijvoorbeeld groen opleveren. Door complementaire kleuren met elkaar te mengen kunnen juist gedempte of neutrale kleuren ontstaan. Ook wit en zwart beïnvloeden een mengkleur, vooral de lichtheid en verzadiging.

Niet alle kleurmenging gebeurt letterlijk op het palet. Bij optische kleurmenging worden afzonderlijke kleuren naast elkaar geplaatst en ontstaat het mengeffect pas in het oog van de kijker. Pointillisten maakten daarvan bewust gebruik.

Wil je verder? Begin met drie primaire kleuren en wit en probeer daarmee zoveel mogelijk kleuren te mengen. Onderzoek daarna complementaire kleuren, neutrale kleuren en kleurtemperatuur.

Verzadiging
Van knallende kleur tot bijna grijs

Verzadiging geeft aan hoe zuiver of intens een kleur overkomt. Een sterk verzadigd rood kan helder en krachtig zijn. Wanneer datzelfde rood wordt gedempt, nadert het steeds meer een grijze, bruine of neutrale kleur. De kleurtoon kan daarbij herkenbaar blijven.

Voor schilders is verzadiging een belangrijk middel om aandacht en sfeer te sturen. Een fel verzadigde kleur tussen gedempte kleuren springt onmiddellijk naar voren. Een schilderij waarin alle kleuren maximaal verzadigd zijn, kan daarentegen onrustig worden omdat veel kleuren tegelijk aandacht vragen.

Een kleur kan worden gedempt door bijvoorbeeld een complementaire kleur, grijs of een andere neutraliserende kleur toe te voegen. Ook de kleuren rondom een vlak beïnvloeden hoe verzadigd het lijkt.

Verzadiging moet niet worden verward met toonwaarde: een kleur kan donker én sterk verzadigd zijn.

Wil je verder? Maak van één kleur een reeks van krachtig naar gedempt en vergelijk vervolgens verzadiging, kleurtoon en toonwaarde.

Kleurwaarneming
Je oog ziet een kleur, maar je brein bepaalt wat ervan overblijft

Kleurwaarneming is het proces waarbij oog en hersenen lichtprikkels omzetten in de ervaring van kleur. Een kleur is daardoor niet alleen een eigenschap van verf of materiaal. De lichtbron, omgeving en kleuren ernaast beïnvloeden voortdurend wat we denken te zien.

Een grijs vlak kan bijvoorbeeld warmer lijken naast blauw en koeler naast oranje. Twee gelijke kleuren kunnen verschillend lijken wanneer hun omgeving verandert. Verschijnselen als simultaancontrast, nabeeld en kleurconstantie laten zien hoe actief onze waarneming is.

Voor kunstenaars is dit bijzonder belangrijk. Impressionisten onderzochten de invloed van licht op kleur, terwijl pointillisten gebruikmaakten van optische kleurmenging. Later onderzochten kunstenaars als Josef Albers systematisch hoe kleuren elkaar veranderen.

Wil je verder? Leg hetzelfde gekleurde vlak achtereenvolgens op verschillende achtergronden. De verf verandert niet, maar je waarneming wel. Vanuit kleurwaarneming kun je verder naar kleurcontrast, optische kleurmenging en kleurtheorie.