Carel Fabritius

Carel Fabritius

Een eigenzinnige leerling van Rembrandt

Carel's jeugd in de groene weiden van de Noord-Hollandse beemster

Carel Fabritius werd in februari 1622 geboren in Middenbeemster, in de pas enkele jaren daarvoor drooggelegde Beemster. Carel was een zoon van Pieter Carelsz., die onderwijzer en koster was. Daarnaast schilderde hij zelf ook. De wereld van de kunst was dus niet zo vreemd binnen het gezin. Ook Carels jongere broers Barent en Johannes Fabritius werden schilder.

Opmerkelijk is zijn achternaam. De familie heette oorspronkelijk niet Fabritius. Carel gebruikte deze naam waarschijnlijk omdat hij aanvankelijk als timmerman had gewerkt. Het Latijnse woord faber betekent ambachtsman of werkman. Het woord kan daarmee onder meer naar een timmerman verwijzen. Later werd Fabritius de familienaam waaronder hij en zijn schilderende broers bekend werden.

Carel trouwde in 1641 met Aeltje van Hasselt en verhuisde rond die tijd naar Amsterdam. Daar kwam hij terecht in het atelier van een van de belangrijkste schilders van zijn tijd: Rembrandt van Rijn.

Leerling van Rembrandt

Fabritius werkte waarschijnlijk in de eerste helft van de jaren 1640 bij Rembrandt. Dat is in zijn vroege schilderijen duidelijk zichtbaar. Hij leerde er het gebruik van sterke licht-donkercontrasten, een losse schildertechniek en het dramatisch uitbeelden van Bijbelse en historische onderwerpen.

Toch werd Fabritius geen kunstenaar die zijn leermeester zijn hele leven bleef navolgen. Juist zijn eigen ontwikkeling, op een weg weg van Rembrandt maakt hem kunsthistorisch interessant. Waar Rembrandt vaak figuren vanuit een donkere omgeving naar voren laat komen, ging Fabritius steeds vaker experimenteren met lichte achtergronden. Ook daglicht en subtielere kleurcontrasten vinden we bij hem terug.

Na de dood van zijn vrouw in 1643 keerde Fabritius enige tijd terug naar Middenbeemster. Uiteindelijk vestigde hij zich in Delft. In 1652 trouwde hij daar met Agatha van Pruyssen. Hij werd lid van het Delftse Sint-Lucasgilde en bouwde er een bestaan als zelfstandig schilder op.

Een eigen omgang met licht en ruimte

In Delft ontwikkelde Fabritius zijn meest persoonlijke schilderstijl. Licht werd daarin bijzonder belangrijk. In plaats van de donkere ruimtes die we met Rembrandt associëren, zien we bij Fabritius vaak lichte muren, zachte schaduwen en een bijna natuurlijke helderheid.

Daarnaast was hij geïnteresseerd in perspectief en optische effecten. Een bijzonder voorbeeld daarvan is Gezicht in Delft, waarin architectuur, ruimte en perspectief een belangrijke rol spelen. Sommige werken van Fabritius lijken bedoeld te zijn geweest om vanuit een specifieke positie te worden bekeken. Daardoor kon de geschilderde ruimte voor de toeschouwer overtuigender lijken door te lopen in de werkelijke omgeving.

Deze belangstelling voor waarneming maakt Fabritius tot een opvallende figuur binnen de zeventiende-eeuwse Nederlandse schilderkunst. Zijn schilderijen gaan niet alleen over wat er wordt afgebeeld, maar ook over de vraag hoe wij ruimte, licht en werkelijkheid ervaren.

Gezicht op Delft heeft zo'n ongewoon perspectief dat het waarschijnlijk voor een perspectiefkast of vergelijkbare optische opstelling bedoeld was. Fabritius schilderde zijn signatuur bovendien als graffiti op een muur in de voorstelling.

Het puttertje

Veruit zijn beroemdste schilderij is Het puttertje uit 1654. Het kleine werk toont een distelvink die met een kettinkje aan zijn voederbakje vastzit. Puttertjes werden in de zeventiende eeuw als huisdieren gehouden en konden worden geleerd zelf met een emmertje water uit een bakje te putten. Daaraan dankt de vogel zijn Nederlandse naam.

Het schilderij is opvallend eenvoudig. Er is geen ingewikkelde omgeving en nauwelijks een verhaal. De vogel zit tegen een lichte muur en werpt daarop een zachte schaduw. Met betrekkelijk losse penseelstreken weet Fabritius veren, licht en volume overtuigend weer te geven.

Juist door die eenvoud krijgt het werk een bijna moderne uitstraling. De combinatie van een alledaags onderwerp, sterke observatie en subtiele illusie maakt Het puttertje tot een van de bekendste schilderijen uit de Nederlandse zeventiende eeuw.

Het vogeltje zit daadwerkelijk vastgeketend aan zijn voederbak. Putters waren huisdieren die geleerd konden worden met een minuscuul emmertje water op te halen. Het schilderijtje kan oorspronkelijk een deurtje van een nis of kast zijn geweest en werd in 2003 als eerste schilderij ter wereld met een CT-scan onderzocht.


De ramp in Delft

De carrière van Fabritius eindigde abrupt. Op 12 oktober 1654 ontplofte in Delft een opslagplaats met buskruit. Deze ramp, bekend als de Delftse donderslag, verwoestte een groot deel van de stad. Ook Fabritius' atelier stond vlak bij het kruitmagazijn

Fabritius raakte zwaargewond en overleed kort na de explosie. Hij was slechts 32 jaar oud. Mogelijk gingen bij de ramp ook schilderijen verloren. Zijn tegenwoordig bekende oeuvre is daardoor zeer klein.

Juist dat kleine oeuvre maakt zijn reputatie bijzonder. Op basis van slechts een beperkt aantal bewaard gebleven werken wordt Carel Fabritius beschouwd als een van de origineelste schilders uit de omgeving van Rembrandt. Zijn belangstelling voor helder licht, perspectief en ruimtelijke illusie onderscheidt hem duidelijk van zijn leermeester. Bovendien vormt zijn werk een fascinerende verbinding tussen de Amsterdamse wereld van Rembrandt en de schilderkunst van Delft, waar kort daarna Johannes Vermeer zijn belangrijkste werken zou maken.