Fauvisme

KUNSTSTROMINGEN | Fauvisme

Het fauvisme was van korte duur

Van scheldwoord naar een begrip

Het fauvisme is een richting in de schilderkunst die in 1905 opkwam. "fauve" is Frans voor "wilde" en dit typeert de schilderwerken in krachtige penseelstreken. Omdat de stroming in 1907 al weer verdwenen was mag het fauvisme wel gezien worden als de kortst durende kunstrichting ooit.

Matisse. Vrouw met hoed. Public domain

 

Herkenbaar aan de felle, vaak primaire kleuren

Bij het fauvisme wordt veel gebruik gemaakt wordt van primaire en liefst complementaire kleuren. Deze vrij felle kleuren worden in rauwe, zware penseelstreken opgezet in grote kleurvlakken, waarbij details slechts een ondergeschikte rol in het schilderwerk spelen.

De oorsprong van de naam fauvisme

De naam komt van een commentaar van de kunstcriticus  Louis Vauxcelles. Bij een expositie in de herfstsalon in Parijs noemde deze het getoonde werk het werk van "fauves". Hij vond de schilderstijl agressief met te weinig gevoel voor nuance. Overigens wordt het fauvisme ook wel met het "Frans expressionisme" aangeduid.

Matisse als informeel leider

Een bekend aanhanger van het fauvisme is Matisse, die ook vaak als de informele leider van de beweging wordt gezien. Kleur speelde niet meer de rol die het altijd gespeeld had. Natuurlijke of realistische kleuren deden er bij de fauvisten niet toe.  De kleuren zijn bij het echte fauvisme vaak verre van natuurgetrouw. Blauwe bomen in een groene lucht zijn geen enkel probleem.

Doorborduren op het post-impressionisme

Wel maakte men dankbaar gebruik van de eerdere experimenten met kleur van de post-impressionisten. Schilders als Seurat en Signac hadden het werken met kleuren aardig op zijn kop gezet en daar werd nu op verder gewerkt. 

Verschil met andere richtingen is vaak klein

Omdat men zich eigenlijk niet aan enige regel hield, maakte het fauvisme de weg vrij voor grotere  richtingen die dat ook niet deden zoals het kubisme en het expressionisme. Gezien de sterke verwantschap met het expressionisme is het niet altijd even simpel om het verschil tussen fauvisme en expressionisme aan te geven. Sommigen zien het fauvisme als een onderstroom van het expressionisme of zelfs een ver doorgevoerde variant.

Matisse. the-joy-of-life   Public domain

Basis in Zuid Frankrijk

De fauvisten hadden een voorkeur voor werken in het zuiden van Frankrijk zoals in Marseille en st Tropez, waar veel licht en felle kleuren terug te vinden waren.

Andere kenmerkende kunstenaars in het fauvisme

- Georges Braques;

- Kees van Dongen;

- Henri Matisse;

- André Derain; 

- Fernand Léger;

- August Macke;

- Maurice de Vlaminck.

Maurice de Vlaminck "Aan de bar"  public domain

Hoe kan ik als kijker kunst uit de stroming van het fauvisme herkennen
Het fauvisme is een kunststroming die je als kijker vaak direct voelt voordat je precies begrijpt waarom. 

De schilderijen uit deze stroming lijken energiek, fel, spontaan en soms bijna “wild”. Dat is niet toevallig: de naam fauves betekent letterlijk “wilde dieren”. De stroming ontstond rond 1905 in Frankrijk en kunstenaars wilden vooral emotie, kleur en vrijheid tonen in plaats van een natuurgetrouwe weergave.

Bekende kunstenaars uit het fauvisme zijn onder meer Henri Matisse, André Derain en Maurice de Vlaminck.

Typische kenmerken waaraan je fauvisme herkent

1. Het gebruik van extreem felle, verzadigde kleuren

Dit is het belangrijkste kenmerk.

Fauvisten gebruikten:

-
Pure, onverdunde kleuren;

- Kleuren rechtstreeks uit de tube;

- Onnatuurlijke kleurcombinaties.

Een gezicht kon rustig groen zijn, een lucht rood en schaduwen dieppaars. De kleur hoefde in  geen enkel geval realistisch te zijn, maar moest wel het goede gevoel oproepen.

Bijvoorbeeld:

- Een boom hoeft niet bruin en groen te zijn

- Een zee kan oranje worden geschilderd

- Huid kan blauw, geel of rood zijn

Kleur is dus belangrijker dan werkelijkheid.

2. Er is sprake van duidelijk zichtbare en losse penseelstreken

Fauvistische schilderijen ogen vaak snel en spontaan gemaakt.

Je ziet:

- Ddikke verfstreken;

- Losse contouren;

- Weinig gladde afwerking;

- Krachtige beweging in de verf.

Dat geeft energie aan het werk.

3. Er is bij de fauvisten weinig aandacht voor realistische details

Fauvisten wilden geen fotografische werkelijkheid schilderen.

Daarom zie je vaak:

- Vereenvoudigde vormen;

- Weinig perspectief;

- Platte vlakken;

- Minimale details.

Het schilderij draait meer om sfeer en expressie dan om precisie.

4. De aanwezigheid van vaak sterke contrasten

Fauvisten gebruikten vaak kleuren die botsen of juist heel sterk tegenover elkaar staan.

Denk aan:

- Rood naast groen;

- Blauw naast oranje;

- Geel naast paars.

Daardoor krijgen schilderijen uit het fauvisme een krachtige visuele spanning.

André Derain, "Gezicht op de brug en de rivier" Public domain

5. Fauvisten stellen emotie boven de werkelijkheid

Het gevoel van de kunstenaar staat centraal.

Vraag jezelf als kijker af:

- Welke emotie geeft dit werk?

- Voelt het vrolijk, agressief, warm of onrustig?

- Welke rol speelt kleur daarin?

Bij het fauvisme is emotie belangrijker dan correcte weergave.

Onderwerpen die binnen het fauvisme vaak voorkomen

Veel fauvisten schilderden onderwerpen als:

- Landschappen;

- Havens;

- Mensen;

- Interieurs;

- Mediterrane scènes;

- Stillevens.

Maar zelfs deze gewone onderwerpen krijgen door de gebruikte kleuren een bijna explosieve uitstraling.

Waar moet je als kijker naar fauvistisch werk speciaal op letten?

Probeer eens bewust te kijken naar:

Het kleurgebruik

Vraag je eerst af:

-
Zijn de kleuren realistisch?

-
Waarom zou de kunstenaar deze kleuren kiezen?

De opgewekte energie

- Voelt het schilderij rustig of juist levendig?

Is en sprake van opvallende vereenvoudiging

- Welke details zijn bewust weggelaten?

Is er sprake van veel contrast

- Welke kleuren trekken direct je aandacht?

Verschil met andere stromingen

Fauvisme versus impressionisme

Bij het impressionisme draait het om:

- Licht;

- Sfeer;

- Natuurlijke indrukken.

Bij het fauvisme draait het om:

- Expressieve kleur;

- Kracht;

- Emotie.

Fauvisme versus expressionisme

Het fauvisme lijkt op het eerste gezicht veel op het expressionisme, maar is meestal:

-
Lichter;

- Kleurrijker;

- Decoratiever.

Expressionisme wordt vaak donkerder en emotioneler geladen.

Een handige kijkmethode

Als je er nog aan twijfelt of een werk al of niet fauvistisch is, stel jezelf dan deze vragen:

-
Zijn de kleuren onnatuurlijk fel?

-
Is kleur belangrijker dan detail?

-
Zijn de penseelstreken zichtbaar?

-
Oogt het werk spontaan en energiek?

-
Is realisme minder belangrijk dan gevoel?

Kun je meerdere keren “ja” antwoorden, dan kijk je waarschijnlijk naar kunst uit het fauvisme.

Bekende werken uit het  om eens te bekijken

Kijk bij de werken van:

-
Henri Matisse;

-
André Derain;

-
Raoul Dufy;

-
Kees van Dongen.
Quotes en uitspraken over het fauvisme

Enkele bekende en veel geciteerde uitspraken over het fauvisme, kleur en expressie van kunstenaars die met deze stroming verbonden zijn, zijn de volgende:

“Wanneer ik groen gebruik, betekent dat niet gras. Wanneer ik blauw gebruik, betekent dat niet lucht.”Henri Matisse

Bovestaande quote vat perfect samen dat kleur bij het fauvisme vooral emotioneel en expressief wordt gebruikt.

“Ik wil met kleur een emotie bereiken.”Henri Matisse

“Kleur helpt mij mijn gevoel uit te drukken.”André Derain

“Het fauvisme was een beproeving door vuur.”Henri Matisse

Matisse bedoelde hiermee dat het fauvisme een radicale zoektocht was naar artistieke vrijheid.

“Instinct moet de baas zijn.”Maurice de Vlaminck

Een typische fauvistische gedachte: Spontaniteit en gevoel zijn belangrijker dan academische regels.

“Ik wilde schilderen met het hart en de nieren.”Maurice de Vlaminck

“Kleur was voor ons dynamiet.”André Derain

Deze uitspraak laat zien hoe revolutionair kleurgebruik voor de fauvisten voelde.

“Exactheid is niet de waarheid.”Henri Matisse

“Ik droom van een kunst van evenwicht, zuiverheid en rust.”Henri Matisse

Kees van Dongen, "Zelf portrait" Public domain

Hoe maak je zelf duidelijk herkenbaar fauvistisch werk?

Fauvisme is een kunststroming die vooral bekendstaat om het gebruik van krachtige, onnatuurlijke kleuren, spontane penseelstreken en een directe, emotionele benadering van de werkelijkheid. De fauvisten wilden niet de zichtbare werkelijkheid kopiëren, maar de beleving ervan uitdrukken. Wanneer je zelf werk wilt maken dat direct als fauvistisch herkenbaar is, draait het vooral om durf, eenvoud en kleur.

Kies een eenvoudig onderwerp

Fauvisten kozen vaak alledaagse onderwerpen. Denk aan:

-
Landschappen

-
Bloemstillevens

-
Portretten

-
Interieurs

-
Straatgezichten

-
Bomen en tuinen

-
Zeegezichten

Het onderwerp hoeft niet ingewikkeld te zijn. Juist een eenvoudige compositie geeft alle ruimte aan kleur en expressie.

Gebruik gerust onnatuurlijke kleuren

Dit is misschien wel het belangrijkste kenmerk.

Schilder een boom gerust:

-
blauw

-
paars

-
rood

-
oranje

Maak de lucht:

-
geel

-
roze

-
felgroen

Een gezicht mag bestaan uit:

-
paarse schaduwen

-
groene neus

-
rode wangen

-
blauwe kin

Vraag jezelf voortdurend af:

"Welke kleur voelt goed?"

Niet:

"Welke kleur zie ik?"

Werk vooral met zuivere kleuren

Gebruik kleuren zoveel mogelijk rechtstreeks uit de tube.

Bijvoorbeeld:

-
cadmiumrood

-
ultramarijn

-
kobaltblauw

-
citroengeel

-
cadmiumgeel

-
vermiljoen

-
smaragdgroen

-
viridiaan

-
magenta

Meng zo weinig mogelijk grijstinten.

Hoe zuiverder de kleuren blijven, hoe krachtiger het fauvistische effect.

Maak gebruik van sterke kleurcontrasten

Fauvisten hielden van botsende kleuren.

Combineer bijvoorbeeld:

-
rood naast groen

-
geel naast paars

-
blauw naast oranje

-
roze naast gifgroen

-
turkoois naast rood

Juist die spanning zorgt voor energie in het schilderij.

Vereenvoudig de vormen die je gebruikt

Werk niet alle details uit.

Laat weg:

-
kleine blaadjes

-
individuele haren

-
bakstenen

-
fijne texturen

Zoek naar de grote vlakken.

Vraag jezelf af:

"Kan dit eenvoudiger?"

Werk met duidelijk zichtbare penseelstreken

Verberg de verfstreken niet.

Laat iedere streek zichtbaar zijn.

Gebruik:

-
brede kwasten

-
stevige halen

-
losse bewegingen

-
dikke verf

Het schilderij mag zichtbaar geschilderd zijn.

Maak gebruik van donkere contouren

Veel fauvisten zetten vormen aan met donkere lijnen.

Dat kan met:

-
donkerblauw

-
donkerpaars

-
zwart

-
donkergroen

Daardoor blijven de kleurvlakken duidelijk van elkaar gescheiden.

Denk in kleurvlakken

In plaats van alles geleidelijk in elkaar over te laten lopen, maak je grote kleurvlakken.

Bijvoorbeeld:

-
één vlak voor een boomstam

-
één vlak voor een grasveld

-
één vlak voor de lucht

Weinig overgangen zorgen voor meer kracht.

Laat emotie belangrijker zijn dan werkelijkheid

Vraag jezelf tijdens het schilderen af:

-
Welke sfeer wil ik oproepen?

-
Welke kleuren passen daarbij?

-
Welke kleuren maken mij blij?

-
Welke kleuren maken spanning?

De emotie bepaalt de kleurkeuze.

Gebruik een eenvoudige compositie

Fauvistische schilderijen zijn meestal overzichtelijk.

Plaats:

-
een boom centraal

-
een huis tegen een heuvel

-
een vaas bloemen op tafel

-
een gezicht beeldvullend

Een heldere compositie laat de kleuren optimaal spreken.

Werk snel en daardoor intuïtief

Fauvisme draait om spontaniteit.

Probeer een schilderij eens binnen:

-
30 minuten

-
1 uur

-
maximaal 2 uur

Te lang doorwerken leidt vaak tot overcorrectie en verlies van de oorspronkelijke energie.

Durf rustig eens flink te overdrijven

- Maak kleuren feller.
- Maak contrasten groter.
- Maak schaduwen paars.
- Maak zonlicht oranje.
- Maak gras rood als dat beter voelt.
- Overdrijving hoort bij de stijl.

Laat eens wat wit doek zichtbaar

Niet ieder stukje hoeft volledig dichtgeschilderd te zijn.

Soms versterken kleine open plekken juist de levendigheid van het werk.

Maak gebruik van dikke verf

Bij voorkeur schilder je met een royale hoeveelheid verf.

Impasto geeft:

-
meer levendigheid

-
meer lichtwerking

-
meer tastbaarheid

De verf wordt onderdeel van de expressie.

Oefening in het fauvistisch schilderen

Maak een schilderij van een eenvoudig landschap en leg jezelf de volgende regels op:

-
Gebruik maximaal zes kleuren.

-
Meng zo weinig mogelijk.

-
Gebruik alleen felle kleuren.

-
Werk met grote kleurvlakken.

-
Maak geen realistische schaduwen.

-
Gebruik zichtbare penseelstreken.

-
Maak het schilderij binnen één uur af.

-
Vraag je bij elke kleurkeuze af wat de sfeer versterkt, niet wat natuurgetrouw is.

Door deze beperkingen ga je automatisch losser werken en ontdek je hoe krachtig kleur op zichzelf kan zijn.

Controlelijst: is je werk echt fauvistisch?

Aan het einde kun je jezelf deze vragen stellen:

-
Zijn de kleuren die ik gebruik duidelijk onnatuurlijk?

-
Zijn mijn kleuren intens en zuiver?

-
Is de emotie belangrijker dan de werkelijkheid?

-
Zijn de penseelstreken goed zichtbaar?

-
Zijn vormen vereenvoudigd?

-
Zijn kleurcontrasten voldoende sterk?

-
Is het schilderij energiek en spontaan?

-
Voelt het geheel levendig en expressief?

Kun je de meeste vragen van dit lijstje met "ja" beantwoorden, dan is de kans groot dat je werk een duidelijk herkenbare fauvistische uitstraling heeft. De essentie van het fauvisme is niet het kopiëren van een vaste stijl, maar het onbevangen inzetten van kleur als belangrijkste middel om emotie, sfeer en persoonlijkheid over te brengen. 

Daardoor krijgt zelfs een eenvoudig onderwerp een krachtige, uitbundige en direct herkenbare uitstraling.