Terug door de deur naar de vorige ruimte of de voordeur
Studeerkamer

Illusionisme

Kunststroming
Welkom in mijn studeerkamer!

Illusionisme Een plafond verdwijnt, een muur breekt open — maar niets is wat het lijkt Illusionisme in de kunst draait om het overtuigend misleiden van het oog. Kunstenaars gebruiken perspectief, licht, schaduw en verkorting om een plat oppervlak driedimensionaal te laten lijken. Een geschilderde ruimte kan daardoor lijken door te lopen waar in werkelijkheid gewoon een muur staat. De techniek kent een lange geschiedenis. Renaissancekunstenaars onderzochten perspectief, terwijl barokschilders complete kerkplafonds lieten verdwijnen in geschilderde hemels vol zwevende figuren. Bij trompe-l'oeil wordt de illusie soms zo overtuigend dat je een geschilderd voorwerp bijna wilt aanraken. Illusionisme gaat daarmee ook over onze eigen waarneming. We weten dat iets verf is en geloven tegelijkertijd wat we zien. Open de deur naar illusionisme: ontdek trompe-l'oeil, perspectief, plafondschilderkunst, Andrea Pozzo, verkorting en anamorfose — en ervaar hoe kunstenaars al eeuwenlang met enkele slimme trucs onze ogen voor de gek houden.

Aan de muur

Een naam opent een andere studeerkamer. Bij een naam met ⓘ lees je hier extra informatie.

beïnvloed door

wordt vertegenwoordigd door

Trompe-l'oeil

Techniek

Als je de vogel bijna van zijn zitstok wilt pakken, heeft de schilder zijn doel bereikt Trompe-l'oeil betekent letterlijk 'bedrieg het oog'. Het is schilderkunst die voorwerpen zo overtuigend weergeeft dat de beschouwer even kan denken naar echte objecten te kijken in plaats van naar geschilderde vormen. Carel Fabritius' Het puttertje wordt vaak in verband gebracht met deze traditie. De vogel zit tegen een lichte wand op zijn voederbakje en is met een kettinkje bevestigd. Fabritius gebruikte schaduwen en een overtuigende ruimtelijke plaatsing waardoor vogel, zitstok en bakje bijna vóór de muur lijken te hangen. Het relatief eenvoudige onderwerp versterkt de illusie. Er is geen ingewikkeld landschap of interieur dat onmiddellijk verraadt dat we naar een schilderij kijken. Trompe-l'oeil paste uitstekend bij de zeventiende-eeuwse belangstelling voor optische experimenten en technische virtuositeit. Een kunstenaar kon ermee demonstreren hoe overtuigend schilderkunst de werkelijkheid kon nabootsen. Bij Fabritius gaat het echter verder dan een kunstje. Licht, schaduw en ruimte worden onderdeel van een subtiel spel met onze waarneming: we weten dat het verf is, maar onze ogen willen iets anders geloven.

Over Trompe-l'oeil is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Overdreven perspectief

Techniek

Overdreven perspectief Als diepte sterker wordt gemaakt dan de werkelijkheid Bij overdreven perspectief versterkt een kunstenaar bewust de indruk van diepte. Lijnen lopen opvallend snel naar elkaar toe, voorwerpen worden naar achteren sterk verkleind en verschillen tussen voor- en achtergrond worden uitvergroot. Deze aanpak kan een ruimte veel langer, hoger of dieper laten lijken dan zij werkelijk is. Vooral plafondschilderingen en monumentale decoraties lenen zich hiervoor. Een werkelijk plafond kan bijvoorbeeld visueel worden geopend naar een geschilderde hemel, waarbij architectonische elementen schijnbaar ver boven de toeschouwer doorgaan. Overdreven perspectief is niet noodzakelijk een foutieve toepassing van perspectief. De kunstenaar manipuleert de regels juist doelbewust om een overtuigende illusie of dramatisch effect te bereiken. De techniek komt voor in renaissance-, barok- en illusionistische schilderkunst, maar ook in fotografie en moderne beeldende kunst. Het bijzondere is dat ons oog de vervorming accepteert. We weten dat het oppervlak vlak is, terwijl onze hersenen toch een diepe ruimte construeren.

Over Overdreven perspectief is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Schijnperspectief

Techniek

Schijnperspectief Een muur die ineens veel verder lijkt door te lopen Schijnperspectief is het gebruik van perspectief om op een vlak oppervlak een overtuigende ruimtelijke illusie te maken. Een geschilderde muur kan bijvoorbeeld lijken te verdwijnen en plaats te maken voor een gang, zuilengalerij, landschap of hemel. De kunstenaar gebruikt daarvoor perspectieflijnen, verkleining, licht, schaduw en kleurverschillen. Wanneer deze elementen vanuit het juiste standpunt worden bekeken, lijkt de werkelijke architectuur over te gaan in een geschilderde ruimte. Vooral tijdens Renaissance en barok werd deze techniek spectaculair toegepast in kerken, paleizen en andere monumentale gebouwen. Geschilderde zuilen en gewelven konden de bestaande architectuur optisch verlengen. Schijnperspectief werkt het beste wanneer de kunstenaar rekening houdt met de positie van de kijker. Vanuit één zorgvuldig gekozen gezichtspunt kan de illusie bijna volmaakt zijn. Loop je opzij, dan kan de vervorming zichtbaar worden. Daarmee maakt schijnperspectief duidelijk hoe gemakkelijk ons ruimtelijke waarnemingssysteem kan worden gestuurd.

Over Schijnperspectief is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Misleiding van het oog

Techniek

Misleiding van het oog Waarom geloven je ogen iets wat helemaal niet bestaat? Misleiding van het oog vormt de kern van veel illusionistische beeldende kunst. Kunstenaars gebruiken kennis van perspectief, licht, schaduw, kleur en vorm om onze waarneming bewust op het verkeerde been te zetten. Een plat vlak kan daardoor diep lijken. Een geschilderd voorwerp kan naar voren lijken te steken. Twee even grote vormen kunnen verschillend van formaat lijken wanneer hun omgeving wordt aangepast. Zelfs beweging kan worden gesuggereerd terwijl het kunstwerk volledig stilstaat. Deze effecten zijn mogelijk omdat we niet uitsluitend met onze ogen kijken. Onze hersenen interpreteren voortdurend wat we zien. Ze gebruiken eerdere ervaringen om razendsnel conclusies te trekken over afstand, vorm, materiaal en ruimte. Kunstenaars kunnen juist van die automatische interpretatie gebruikmaken. Trompe-l'oeil, schijnarchitectuur, anamorfose en optische kunst benutten allemaal verschillende vormen van visuele misleiding. Illusionistische kunst maakt daarmee iets merkwaardigs zichtbaar: zien is geen neutrale registratie van de werkelijkheid, maar voortdurend interpreteren en aanvullen.

Over Misleiding van het oog is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Imitatie van de werkelijkheid

Techniek

Imitatie van de werkelijkheid Wanneer lijkt een afbeelding echter dan je verwacht? Imitatie van de werkelijkheid is een van de oudste ambities binnen de beeldende kunst. Kunstenaars proberen mensen, dieren, landschappen, materialen en ruimtes zo overtuigend weer te geven dat de afbeelding sterk aan de zichtbare werkelijkheid doet denken. Daarvoor kunnen verschillende middelen worden gebruikt. Perspectief suggereert ruimte en afstand. Licht en schaduw geven vormen volume. Kleurverschillen helpen materialen herkenbaar maken, terwijl nauwkeurige details bijvoorbeeld glas, metaal, hout, huid of textiel overtuigend kunnen nabootsen. Tijdens de Renaissance werd het natuurgetrouw weergeven van de werkelijkheid sterk gestimuleerd door onderzoek naar perspectief, anatomie en licht. Toch betekent imitatie nooit dat een kunstenaar de werkelijkheid simpelweg kopieert. Hij kiest wat wordt weergegeven en bepaalt compositie, standpunt, kleur en nadruk. Bij illusionistische kunst wordt die nabootsing bewust verder gedreven. Het beeld moet niet alleen herkenbaar zijn, maar de kijker tijdelijk laten twijfelen aan wat werkelijk aanwezig is. Daar begint het fascinerende grensgebied tussen nabootsing, werkelijkheid en illusie.

Over Imitatie van de werkelijkheid is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Diepte-illusie

Techniek

Diepte-illusie Hoe kan een plat vlak ineens meters diep worden? Diepte-illusie ontstaat wanneer een kunstenaar op een plat oppervlak de indruk van ruimtelijke diepte oproept. Een schilderij heeft in werkelijkheid alleen hoogte en breedte, maar onze ogen kunnen toch een landschap, kamer of straat zien die ver naar achteren lijkt door te lopen. Kunstenaars beschikken daarvoor over verschillende hulpmiddelen. Bij lijnperspectief worden evenwijdige lijnen naar een verdwijnpunt geleid. Voorwerpen worden kleiner weergegeven naarmate ze verder weg lijken te staan. Overlapping vertelt welk object zich vóór een ander bevindt. Ook licht, schaduw, scherpte en kleur helpen bij het suggereren van afstand. Atmosferisch perspectief gebruikt bijvoorbeeld vagere vormen en koelere kleuren voor verre objecten. Daardoor ontstaat extra ruimtelijkheid. Diepte-illusie vormt een belangrijk onderdeel van illusionistische kunst. Bij trompe-l'oeil en schijnarchitectuur kan de techniek zo overtuigend worden toegepast dat een geschilderde opening werkelijk aanwezig lijkt. Een schilderij bewijst daarmee iets merkwaardigs: ruimte hoeft niet werkelijk te bestaan om door ons ervaren te worden.

Over Diepte-illusie is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Mentalisme

Techniek

Mentalisme Kun je een kijker laten geloven dat je zijn gedachten kent? Mentalisme kennen we vooral uit theater en amusement. Een mentalist wekt met observatie, suggestie, psychologie en presentatie de indruk gedachten te kunnen lezen, keuzes te voorspellen of verborgen informatie te kennen. Hoewel mentalisme geen traditionele stroming binnen de beeldende kunst is, bestaat er een interessante overeenkomst met illusionisme. Beide proberen de waarneming en verwachtingen van het publiek te beïnvloeden. De toeschouwer krijgt informatie aangeboden, maar trekt vervolgens zelf conclusies die niet noodzakelijk overeenkomen met wat werkelijk gebeurt. Ook beeldende kunstenaars kunnen met zulke verwachtingen spelen. Een afbeelding kan iets suggereren zonder het daadwerkelijk te tonen. Een installatie kan bezoekers een bepaalde route laten volgen of hen bewust laten twijfelen aan wat echt en kunstmatig is. Bij conceptuele kunst wordt soms zelfs de verwachting van de bezoeker het belangrijkste materiaal. Mentalisme biedt daarom een interessante zijdeur vanuit illusionisme: niet alleen wat het oog ziet, maar ook wat het brein verwacht te zien, kan worden gemanipuleerd.

Over Mentalisme is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Misdirection

Techniek

Misdirection Kijk vooral daarheen, terwijl ergens anders iets gebeurt Misdirection betekent dat de aandacht bewust in een bepaalde richting wordt gestuurd zodat iets anders minder wordt opgemerkt. Het principe is bekend uit goochelen: terwijl de toeschouwer naar één hand kijkt, gebeurt de beslissende handeling met de andere. Ook beeldende kunstenaars sturen voortdurend de aandacht. Een fel kleurvlak, sterk lichtcontrast, opvallend gezicht of krachtige lijn kan ervoor zorgen dat het oog eerst naar een bepaald gedeelte van een kunstwerk wordt getrokken. Andere informatie wordt daardoor pas later ontdekt. Binnen illusionistische kunst kan misdirection bewust worden ingezet om een visuele truc overtuigender te maken. De kunstenaar bepaalt niet alleen wat de kijker ziet, maar probeert ook te beïnvloeden wanneer en in welke volgorde iets wordt waargenomen. Daarmee raakt misdirection aan compositieleer, psychologie en visuele waarneming. Het hoeft bovendien niet uitsluitend misleiding te betekenen. Iedere goede compositie stuurt de blik tot op zekere hoogte. De interessante vraag wordt daarom: kijk jij zelf, of bepaalt de kunstenaar waar jij kijkt?

Over Misdirection is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Manipulatie

Techniek

Manipulatie Een kunstenaar kan meer sturen dan je denkt Manipulatie klinkt vaak negatief, maar binnen beeldende kunst betekent het in de eerste plaats dat een kunstenaar doelbewust invloed uitoefent op wat de kijker ziet, voelt of denkt. Perspectief kan een ruimte groter laten lijken. Licht kan een persoon belangrijker maken. Kleur kan warmte, gevaar of rust suggereren. Door de compositie kan één onderdeel onmiddellijk aandacht krijgen terwijl iets anders nauwelijks wordt opgemerkt. Illusionistische kunstenaars gebruiken zulke middelen bewust om de zichtbare werkelijkheid te veranderen. Een plafond wordt optisch geopend, een vlakke muur krijgt een denkbeeldige doorgang of een geschilderd voorwerp lijkt werkelijk uit het schilderij te steken. Manipulatie speelt echter ook buiten het illusionisme een rol. Fotografen kiezen een uitsnede, beeldhouwers bepalen het ideale standpunt en reclamemakers combineren beeld en tekst om gedrag te beïnvloeden. Kunst laat daardoor zien dat beelden nooit volledig neutraal zijn. Achter vrijwel ieder beeld bevinden zich keuzes. Wie die keuzes leert herkennen, kijkt niet alleen naar een kunstwerk, maar begint ook te begrijpen hoe het zijn kijker stuurt.

Over Manipulatie is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Afleiding

Techniek

Afleiding Soms is wat je niet ziet juist het belangrijkst Afleiding is een eenvoudige maar krachtige manier om de aandacht van een kijker te sturen. Wanneer één element sterk opvalt, krijgen andere onderdelen automatisch minder aandacht. Kunstenaars kunnen dat effect gebruiken door contrasten aan te brengen. Een fel verlicht gezicht trekt bijvoorbeeld sneller de blik dan een donkere achtergrond. Een rode vorm tussen tientallen grijze vormen wordt vrijwel onmiddellijk gezien. Beweging, richting, formaat en detail kunnen hetzelfde effect veroorzaken. Binnen illusionisme kan afleiding helpen om een kunstgreep verborgen te houden. De kijker concentreert zich op een aantrekkelijk detail en merkt daardoor minder snel dat perspectief, schaal of ruimtelijke verhoudingen bewust zijn vervormd. Maar afleiding kan ook een inhoudelijke functie krijgen. Een kunstenaar kan iets opvallends tonen om pas later een minder zichtbaar maar belangrijker onderdeel te laten ontdekken. Het kijken wordt dan een proces met verschillende fasen. Daarmee kan afleiding nieuwsgierigheid veroorzaken. Eerst zie je wat de kunstenaar je wil laten zien. Daarna ontdek je misschien wat al die tijd gewoon voor je ogen aanwezig was.

Over Afleiding is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Optisch bedrog

Techniek

Optisch bedrog Kun je eigenlijk altijd vertrouwen op wat je ziet? Optisch bedrog ontstaat wanneer onze waarneming een andere werkelijkheid suggereert dan er feitelijk aanwezig is. Een vlak kan bijvoorbeeld gebogen lijken, stilstaande vormen lijken te bewegen of twee even lange lijnen kunnen verschillend van lengte lijken. Onze ogen leveren informatie, maar onze hersenen moeten die informatie interpreteren. Daarbij gebruiken ze ervaringen en automatische regels voor perspectief, licht, kleur, afstand en vorm. Juist deze mechanismen kunnen kunstenaars bewust misleiden. Optisch bedrog speelt een belangrijke rol binnen het illusionisme. Met perspectief, schaduwen en nauwkeurige materiaalweergave kan een geschilderd voorwerp bijvoorbeeld echt lijken. Trompe-l'oeil maakt daar nadrukkelijk gebruik van. Bij op-art worden patronen, lijnen en kleurcontrasten juist zo gecombineerd dat beweging, trilling of ruimtelijkheid lijkt te ontstaan. Ook anamorfose, schijnarchitectuur en diepte-illusie spelen met onze waarneming. Optisch bedrog maakt kunst daardoor bijna tot een experiment met de kijker: je weet wat er werkelijk is, maar je ogen blijven iets anders vertellen.

Over Optisch bedrog is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Angelo Michele Colonna

Kunstenaar

Angelo Michele Colonna Als muren verdwijnen en plafonds openbreken Angelo Michele Colonna (1604–1687) was een Italiaanse schilder die gespecialiseerd was in het spectaculaire spel met architectuur en perspectief. Samen met kunstenaars als Agostino Mitelli maakte hij interieurs waarin echte muren, zuilen en plafonds ongemerkt overgaan in geschilderde architectuur. De bezoeker weet daardoor soms nauwelijks waar het gebouw ophoudt en de schildering begint. Deze vorm van illusionisme wordt vaak quadratura genoemd. Met zorgvuldig berekend perspectief werden zuilenrijen, balkons, bogen en openingen geschilderd die in werkelijkheid helemaal niet bestaan. Colonna voegde daar menselijke figuren, wolken en decoratieve elementen aan toe. Het resultaat kon een eenvoudige wand veranderen in een denkbeeldig paleis of een plafond laten lijken op een opening naar de hemel. Colonna werkte in verschillende Italiaanse steden en ook aan het Spaanse hof. Zijn kunst laat prachtig zien waarom illusionisme zo geliefd werd in de barok: schilderkunst hoefde niet binnen een lijst te blijven, maar kon de complete ruimte veranderen.

Over Angelo Michele Colonna is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Agostino Mitelli

Kunstenaar

Agostino Mitelli De architectuur die alleen in verf bestaat Agostino Mitelli (1609–1660) hoefde geen gebouw neer te zetten om indrukwekkende architectuur te maken. Met verf, perspectief en een grote kennis van architectonische vormen kon hij muren en plafonds veranderen in ruimtes die helemaal niet bestonden. Hij werd daarmee een van de belangrijkste meesters van de Italiaanse quadratura. Mitelli schilderde denkbeeldige zuilen, balustrades, bogen, nissen en doorkijken. Vanuit het juiste standpunt lijken deze elementen werkelijk onderdeel van het gebouw te zijn. Hij werkte veel samen met Angelo Michele Colonna. Daarbij verzorgde Mitelli vaak de geschilderde architectuur, terwijl Colonna figuren en andere onderdelen toevoegde. Hun samenwerking bracht hen uiteindelijk zelfs naar het hof van koning Filips IV in Madrid. Het bijzondere van Mitelli's kunst is dat de beschouwer onderdeel wordt van het spel. Je kijkt niet alleen naar een afbeelding, maar wordt visueel misleid door de ruimte zelf. Zijn werk vormt daarom een uitstekende ingang naar illusionisme, trompe-l'oeil, perspectief en barokke plafondschilderkunst.

Over Agostino Mitelli is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Giovanni Battista Crosato

Kunstenaar

Giovanni Battista Crosato Een plafond wordt plotseling een toneel Giovanni Battista Crosato (1686–1758) was een Italiaanse schilder en decorontwerper uit de late barok. Hij werkte vooral in Turijn en Venetië en was gespecialiseerd in grote decoratieve schilderingen waarin architectuur, figuren en perspectief samen een overtuigende denkbeeldige ruimte vormen. Crosato werkte in paleizen, kerken en andere prestigieuze gebouwen. Plafonds en wanden waren voor hem geen grenzen, maar vertrekpunten. Door verkort weergegeven figuren, geschilderde architectuur en zorgvuldig gekozen gezichtspunten kon hij de indruk wekken dat een ruimte zich boven of achter de werkelijke muur voortzette. Hemelse figuren lijken boven de bezoeker te zweven en geschilderde openingen suggereren een wereld buiten het gebouw. Naast fresco's ontwierp Crosato ook decors voor het theater. Dat past uitstekend bij zijn illusionistische manier van denken: zowel het theater als de barokke schilderkunst probeert met kunstmatige middelen een geloofwaardige nieuwe werkelijkheid op te roepen. Bij Crosato wordt architectuur zo een podium waarop werkelijkheid en verbeelding ongemerkt in elkaar overlopen.

Over Giovanni Battista Crosato is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Girolamo Curti

Kunstenaar

Girolamo Curti Hij bouwde paleizen met niets anders dan verf Girolamo Curti (1575–1632), bijgenaamd Il Dentone, was een Italiaanse specialist in illusionistische architectuurschilderkunst. Hij werkte vooral in Bologna en werd een belangrijke vroege vertegenwoordiger van de quadratura: het schilderen van denkbeeldige architectuur die naadloos lijkt aan te sluiten op een werkelijk gebouw. Curti kon met perspectief een gewone wand veranderen in een indrukwekkend geheel van zuilen, bogen, balustrades en open ruimtes. De beschouwer krijgt daardoor het gevoel dat de architectuur verdergaat waar het echte gebouw ophoudt. Deze techniek zou tijdens de barok uitgroeien tot een geliefd middel om kerken en paleizen groter en spectaculairder te laten lijken. Curti was bovendien belangrijk als leermeester. Onder anderen Agostino Mitelli werd door hem beïnvloed en ontwikkelde de quadratura verder. Daarmee staat Curti aan het begin van een traditie die uiteindelijk tot de spectaculaire plafondillusies van de zeventiende en achttiende eeuw zou leiden. Zijn kunst bewijst dat een schilder soms ook architect kan zijn — zonder één steen te gebruiken.

Over Girolamo Curti is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Giovanni Antonio Pordenone

Kunstenaar

Giovanni Antonio Pordenone Figuren die uit het plafond lijken te vallen Giovanni Antonio de' Sacchis (ca. 1483–1539), beter bekend als Pordenone, was een Noord-Italiaanse schilder die beroemd werd door zijn krachtige fresco's. Hij hield van dramatische beweging, gespierde lichamen en gedurfde verkortingen. Figuren lijken daardoor niet rustig op een muur te staan, maar rechtstreeks de ruimte van de bezoeker binnen te komen. Juist die verkorting maakt Pordenone interessant voor het illusionisme. Wanneer een lichaam vanuit een extreem gezichtspunt wordt geschilderd, kan het lijken alsof het zich werkelijk boven of voor ons bevindt. In zijn kerkelijke fresco's gebruikte Pordenone dit effect om Bijbelse gebeurtenissen extra overtuigingskracht te geven. De architectuur en de schildering gaan daarbij een visueel spel met elkaar aan. Pordenone werkte onder meer in Cremona, Treviso, Piacenza en Venetië. Zijn expressieve stijl verschilde sterk van de elegante schilderkunst van zijn beroemde Venetiaanse concurrent Titiaan. Waar anderen schoonheid zochten, koos Pordenone vaak voor beweging en confrontatie. Zijn fresco's laten zien hoe perspectief een schildering bijna lichamelijk de echte ruimte in kan duwen.

Over Giovanni Antonio Pordenone is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Giovanni Battista Gaulli

Kunstenaar

Giovanni Battista Gaulli Een plafond dat werkelijk lijkt open te breken Giovanni Battista Gaulli (1639–1709), bijgenaamd Baciccio, maakte van het kerkplafond een spectaculaire belevenis. Zijn beroemdste werk bevindt zich in de Il Gesù in Rome. Daar schilderde hij De triomf van de naam van Jezus, een enorme plafondvoorstelling waarin figuren, wolken en hemels licht de grenzen van de architectuur lijken te doorbreken. Gaulli gebruikte verkorting, perspectief, geschilderde schaduwen en driedimensionaal stucwerk om werkelijkheid en schildering in elkaar te laten overlopen. Sommige figuren lijken boven de bezoeker te zweven, andere lijken zelfs uit het plafond naar beneden te vallen. Precies daarin schuilt de kracht van barok illusionisme: de kijker ziet niet langer een rechthoekig schilderij, maar krijgt het gevoel midden in een gebeurtenis te staan. Gaulli werkte nauw samen met Gian Lorenzo Bernini, de grote meester van de Romeinse barok. Beiden wilden kunst emotioneel en overweldigend maken. Bij Gaulli wordt architectuur geen begrenzing van het schilderij. Het plafond zelf lijkt te verdwijnen.

Over Giovanni Battista Gaulli is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Giulio Quaglio

Kunstenaar

Giulio Quaglio De hemel begint waar het echte plafond eindigt Giulio Quaglio de Jongere (1668–1751) behoorde tot een kunstenaarsfamilie die gespecialiseerd was in monumentale decoraties. Hij werkte in Italië en grote delen van Midden-Europa en beschilderde kerken, paleizen en andere belangrijke gebouwen. Daarbij gebruikte hij illusionistische technieken om echte architectuur over te laten gaan in een geschilderde wereld. Quaglio was vooral bedreven in fresco's. Zuilen, bogen, wolken en hemelse figuren werden vanuit zorgvuldig gekozen gezichtspunten weergegeven. Daardoor lijkt een plafond soms hoger dan het werkelijk is of zelfs helemaal te verdwijnen. De bezoeker kijkt ogenschijnlijk rechtstreeks een oneindige hemelruimte binnen. Zijn werk is onder meer te vinden in Ljubljana, waar hij de kathedraal van fresco's voorzag. Quaglio laat daarmee zien hoe het Italiaanse barokke illusionisme zich over Europa verspreidde. Kunstenaars reisden, namen technieken mee en pasten die aan nieuwe gebouwen aan. Zijn schilderingen waren geen losse decoraties: architectuur, perspectief en schilderkunst moesten samen één overtuigende ervaring vormen waarin de werkelijke ruimte ongemerkt overgaat in verbeelding.

Over Giulio Quaglio is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Luca Giordano

Kunstenaar

Luca Giordano Sneller schilderen dan anderen konden kijken Luca Giordano (1634–1705) was een van de meest productieve schilders van de Italiaanse barok. Zijn enorme werksnelheid leverde hem de bijnaam Luca Fa Presto op: Luca werkt snel. Toch ging die snelheid samen met grote technische vaardigheid. Vooral in zijn monumentale plafondschilderingen liet Giordano zien hoe overtuigend hij met ruimte en beweging kon spelen. Hij schilderde figuren die door wolken omhoog lijken te zweven, lichamen die sterk zijn verkort en hemelse ruimtes die zich boven de echte architectuur lijken voort te zetten. Daarmee leverde hij een belangrijke bijdrage aan het barokke illusionisme. Giordano werkte in Napels, Florence, Venetië en later aan het Spaanse hof. In het Palazzo Medici Riccardi in Florence en het Escorial in Spanje maakte hij indrukwekkende decoratieve ensembles. Zijn stijl combineert kleur, beweging en theatrale effecten. Bij Giordano wordt een plafond geen oppervlak waarop iets is afgebeeld. Het verandert in een denkbeeldige opening waardoor de bezoeker een andere wereld lijkt binnen te kijken.

Over Luca Giordano is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Melozzo da Forlì

Kunstenaar

Melozzo da Forlì De schilder die mensen boven je hoofd liet zweven Melozzo da Forlì (ca. 1438–1494) leefde lang vóór de grote barokke illusionisten, maar zijn experimenten met perspectief waren van grote betekenis voor hun latere kunst. Hij werd beroemd door figuren die van onderaf gezien lijken te zijn. Deze techniek wordt aangeduid als di sotto in sù: van beneden naar boven. Voor plafondschilderingen was dat revolutionair. Een geschilderde figuur kon daardoor overtuigend lijken te zweven in de ruimte boven de kijker. Melozzo paste deze techniek onder andere toe in de verdwenen decoratie van de kerk Santi Apostoli in Rome. Fragmenten met musicerende engelen en apostelen zijn bewaard gebleven en tonen zijn opmerkelijke beheersing van verkorting en perspectief. Melozzo verbond de wiskundige belangstelling voor perspectief van de renaissance met een nieuwe vraag: wat gebeurt er wanneer de beschouwer niet vóór, maar ónder een voorstelling staat? Daarmee werd hij een belangrijke voorloper van illusionistische plafondschilderkunst. Eeuwen later zouden barokschilders dat idee uitbouwen tot complete hemelen waarin architectuur lijkt op te lossen.

Over Melozzo da Forlì is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Pietro da Cortona

Kunstenaar

Pietro da Cortona Hier barst de barok dwars door het plafond Pietro da Cortona (1596–1669) maakte van plafondschilderkunst een overweldigend spektakel. Zijn beroemde fresco Triomf van de Goddelijke Voorzienigheid in het Palazzo Barberini in Rome geldt als een hoogtepunt van het barokke illusionisme. Wie omhoogkijkt, ziet geen rustig verdeeld plafond. Figuren vliegen door de lucht, wolken openen zich en geschilderde architectuur lijkt de werkelijke ruimte voort te zetten. Grenzen tussen verschillende scènes vervagen. Alles draait om beweging, hoogte en de indruk dat zich boven de bezoeker een veel grotere wereld bevindt. Da Cortona gebruikte perspectief, verkorting en een zorgvuldig berekende compositie om de architectuur visueel open te breken. Tegelijkertijd was het fresco propaganda: de Barberini-familie presenteerde haar macht en status via een hemels spektakel. Dat maakt zijn werk kenmerkend voor de barok. Kunst moest niet alleen iets voorstellen, maar de bezoeker overtuigen en overweldigen. Bij Pietro da Cortona is illusionisme geen technisch kunstje meer. Het wordt een complete ervaring waarin schilderkunst, architectuur en theater samenvallen.

Over Pietro da Cortona is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Annibale Carracci

Kunstenaar

Annibale Carracci Het plafond wordt één groot spel met werkelijkheid Annibale Carracci (1560–1609) speelde een sleutelrol in de ontwikkeling van de barokke plafondschilderkunst. Zijn belangrijkste decoratieve project is de Galleria Farnese in Rome. Daar combineerde hij geschilderde verhalen, architectonische elementen, beelden en omlijstingen tot een indrukwekkend visueel geheel. Carracci gebruikte onder andere quadro riportato: voorstellingen die op het plafond lijken te zijn aangebracht als ingelijste schilderijen. Tegelijkertijd schilderde hij architectuur en sculpturale figuren die nauwelijks van echte decoraties te onderscheiden zijn. Daardoor ontstaat voortdurend twijfel over wat werkelijk gebouwd en wat geschilderd is. Zijn illusionisme is nog gecontroleerder dan de latere spectaculaire hemelopeningen van de barok. Juist daarom vormt Carracci een belangrijke schakel in de ontwikkeling ervan. Hij combineerde voorbeelden uit de renaissance met nieuwe ideeën over beweging, ruimte en theatrale presentatie. De Galleria Farnese werd een voorbeeld voor generaties kunstenaars. Bij Carracci begint het plafond zich los te maken van zijn functie als simpele begrenzing van een kamer en wordt het een zelfstandige kunstwereld.

Over Annibale Carracci is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Giulio Romano

Kunstenaar

Giulio Romano Een kamer waarin de muren op je afkomen Giulio Romano (ca. 1499–1546) was leerling en medewerker van Rafaël, maar ontwikkelde een veel eigenzinniger kunst. Zijn beroemdste illusionistische experiment is te vinden in het Palazzo Te in Mantua. Vooral de Sala dei Giganti laat zien hoe ver hij durfde te gaan. In deze kamer schilderde Giulio de mythologische ondergang van de Giganten. Muren en plafond vormen één doorlopende voorstelling. Geschilderde gebouwen storten in, rotsblokken vallen naar beneden en reusachtige figuren worden verpletterd. De echte hoeken van de kamer worden zoveel mogelijk verborgen, waardoor de bezoeker het gevoel krijgt midden in de ramp te staan. Hier wordt illusionisme bijna een vroege vorm van immersieve kunst. Je kijkt niet simpelweg naar een schilderij: de complete omgeving wordt onderdeel van de voorstelling. Giulio Romano gebruikte perspectief dus niet alleen om ruimte geloofwaardig weer te geven, maar ook om de kijker te desoriënteren. Het Palazzo Te laat zien dat de wens om bezoekers volledig door kunst te omringen bepaald geen moderne uitvinding is.

Over Giulio Romano is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Baldassare Peruzzi

Kunstenaar

Baldassare Peruzzi Een muur die plotseling uitzicht geeft op Rome Baldassare Peruzzi (1481–1536) was schilder, architect en decorontwerper en een belangrijke pionier van het illusionisme tijdens de Italiaanse renaissance. Hij beheerste het perspectief zo goed dat echte architectuur en geschilderde ruimte bijna ongemerkt in elkaar konden overlopen. Zijn beroemdste voorbeeld is de Sala delle Prospettive in de Villa Farnesina in Rome. Peruzzi schilderde daar zuilen, balkons en doorkijken naar het landschap. Vanuit de juiste positie lijkt het alsof de muren werkelijk geopend zijn en de bezoeker tussen marmeren zuilen naar buiten kijkt. In werkelijkheid bestaat die extra ruimte uitsluitend uit verf. Daarmee ging Peruzzi verder dan het simpel suggereren van diepte in een schilderij. Hij gebruikte de bestaande kamer als onderdeel van de illusie en veranderde de ervaring van de architectuur zelf. Zijn experimenten werden belangrijk voor latere kunstenaars die tijdens de barok complete plafonds en wanden zouden laten verdwijnen. Bij Peruzzi wordt kijken een spel: waar houdt het gebouw op en waar begint de schilderkunst?

Over Baldassare Peruzzi is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Op mijn tafel

Beschrijving

KUNSTSTROMINGEN | Illusionisme Aandacht voor andere werkelijkheden Of misschien liever gezegd, een verkeerde werkelijkheid Het illusionisme wordt gezien als een speciale tak van het naturalisme waarbij men zaken zo natuurgetrouw weergeeft. De bedoeling daarbij is om de toeschouwer een verkeerde werkelijkheid voor te spiegelen. Het illusinisme verschijnt rond 1430 en eindigt een eeuw later rond 1530 Vaak wordt dit bereikt door het inschilderen van een schijnperspectief of een overdreven perspectief. Het is de bedoel…

Beschrijving

KUNSTSTROMINGEN | Illusionisme

Aandacht voor andere werkelijkheden

Of misschien liever gezegd, een verkeerde werkelijkheid

Het illusionisme wordt gezien als een speciale tak van het naturalisme waarbij men zaken zo natuurgetrouw weergeeft. De bedoeling daarbij is om de toeschouwer een verkeerde werkelijkheid voor te spiegelen. Het illusinisme verschijnt rond 1430 en eindigt een eeuw later rond 1530

Vaak wordt dit bereikt door het inschilderen van een schijnperspectief of een overdreven perspectief. Het is de bedoeling dat de kijker op het verkeerde been wordt gezet. De kijker moet het idee, de illusie hebben dat hij denkt naar iets echts te kijken. Maar  in werkelijkheid gaat om een geschilderd object.

We spreken in dit verband dan ook wel over een trompe de l' oeil, ofwel "het bedrog van het oog".Trompe-l'oeil

Trompe-l'oeil is een kunsttechniek waarbij een kunstenaar een optische illusie creëert die de toeschouwer doet geloven dat een afgebeeld object werkelijk aanwezig is. De naam komt uit het Frans en betekent letterlijk "bedrieg het oog". Het doel van deze techniek is om de grens tussen werkelijkheid en afbeelding zo veel mogelijk te laten vervagen.

Bij trompe-l'oeil wordt gebruikgemaakt van nauwkeurige perspectiefwerking, schaduwen, lichtval en details. Hierdoor lijken geschilderde voorwerpen driedimensionaal en tastbaar. Een geschilderde brief kan bijvoorbeeld lijken alsof deze echt op een houten paneel is vastgespeld, terwijl het in werkelijkheid slechts verf op een plat oppervlak is.

De techniek kent een lange geschiedenis en werd al toegepast in de Oudheid. Tijdens de Renaissance en vooral in de Barok beleefde trompe-l'oeil een grote bloeiperiode. Kunstenaars gebruikten de techniek niet alleen in schilderijen, maar ook in architectuur. Op plafonds en muren werden denkbeeldige zuilen, koepels en doorkijkjes geschilderd die ruimtes groter en indrukwekkender deden lijken dan zij werkelijk waren.

Trompe-l'oeil wordt vaak gezien als een demonstratie van technisch vakmanschap. Tegelijkertijd roept deze kunstvorm vragen op over de relatie tussen werkelijkheid en illusie. Juist doordat het oog wordt misleid, wordt de toeschouwer zich bewust van de kracht van kunst en van de manier waarop beelden onze waarneming kunnen beïnvloeden.

Het werken met de kwadratuur

Bij een kwadratuur gaat de kunstenaar nog iets verder. Hierbij probeert hij delen van de bestaande architectuur op een misleidende wijze in zijn kunstwerk te verwerken.  Het nadeel van deze technieken is dat ze vaak voor één bepaalde plaats ontworpen en gemaakt zijn. Ze zijn beslist niet te verhuizen.Zouden we dat wel doen dan gaat het gewenste effect verloren.

Het mag duidelijk zijn dat het illusionisme pas tot grote bloei kon komen toen de werking van het perspectief volledig bekend was. Vooral technieken van perspectivische verkorting zijn van groot belang.  Ook de lichtval speelde een grote rol en vooral technieken als "clair obscur(e)" spelen bij het licht een grote rol.

Typerende kunstenaars binnen het illusionisme

- Donato Bramante;

- Antonio Allegri Correggio;

- Donatello;

- El juan Fernandez Labrador;

- Giovanni Lanfranco;

- Da Cortona Pietro;

- Paolo Veronese.

Andere richtingen binnen de renaissance

- Internationale gotiek;

- Classicisme;

- Secularisme;

- Monumentalisme;

- Humanisme;

- Idealisme;

- Perspectivisme;

- Naturalisme;

- Maniërisme;

Gereedschapskist

Technieken

  • Clair Obscur
+ 8 andere