Terug door de deur naar de vorige ruimte of de voordeur
Studeerkamer

Tempera

Techniek
Welkom in mijn studeerkamer!

Tempera Eeuwen vóór olieverf lieten kunstenaars pigmenten al schitteren met een simpel ei Tempera is een schildertechniek waarbij pigment wordt gemengd met een bindmiddel. De bekendste vorm is eitempera, waarvoor vooral eigeel wordt gebruikt. Zo ontstaat verf die snel droogt en een helder, duurzaam oppervlak kan geven. Tempera was eeuwenlang een belangrijke techniek voor paneelschilderingen en religieuze kunst. Vooral middeleeuwse en vroeg-renaissancistische kunstenaars werkten ermee. Omdat de verf snel droogt, kunnen kleuren niet zo gemakkelijk nat in nat worden gemengd als bij olieverf. Kunstenaars bouwen vormen daarom vaak op met dunne lagen, fijne penseelstreken en arceringen. Schilders als Sandro Botticelli gebruikten tempera voordat olieverf in Europa steeds belangrijker werd. Ook moderne kunstenaars hebben de techniek opnieuw toegepast. Open de deur naar tempera: ontdek eitempera, pigment, eigeel, paneelschilderkunst, Botticelli, onderschildering en renaissance — en zie hoe een eenvoudig ei onderdeel kan worden van verf die eeuwenlang haar kleur behoudt.

Aan de muur

Een naam opent een andere studeerkamer. Bij een naam met ⓘ lees je hier extra informatie.

gerelateerd aan

is gerelateerd aan

verwantschap met

wordt gebruikt door

wordt gebruikt in

Olieverf

Techniek

Olieverf Van een klodder gekleurde pasta naar vijf eeuwen meesterwerken Olieverf is een van de belangrijkste materialen uit de geschiedenis van de schilderkunst. Pigment wordt gemengd met een drogende olie, meestal lijnolie. Daardoor ontstaat verf die langzaam droogt en kunstenaars veel mogelijkheden geeft om kleuren te mengen, lagen over elkaar aan te brengen en kleine details uit te werken. Juist die lange droogtijd werd een kracht. Schilders kunnen zachte overgangen maken, transparante glacislagen gebruiken of juist dikke klodders verf aanbrengen. Van de verfijnde schilderijen van Jan van Eyck en Rembrandt tot de krachtige penseelstreken van Vincent van Gogh: allemaal ontstonden ze met hetzelfde basisprincipe. Olieverf veranderde bovendien mee met de kunstenaar. Verf in tubes maakte buiten schilderen in de negentiende eeuw veel gemakkelijker. Open de deur naar olieverf: ontdek pigmenten, lijnolie, glaceren, impasto, paletmessen, schildersdoek en kunstenaars die met een paar kleuren een compleet nieuwe wereld konden schilderen.

Met dunne laagjes olieverf kon Van der Neer zelfs maanlicht laten gloeien

Beschrijving
Olieverf
Met dunne laagjes verf kon Van der Neer zelfs maanlicht laten gloeien

Olieverf bestaat uit pigment dat met een drogende olie, vaak lijnolie, wordt vermengd. De techniek biedt schilders grote mogelijkheden om transparante en dekkende verflagen te combineren. Daardoor kunnen subtiele kleurovergangen, diepe schaduwen en bijzondere lichteffecten worden opgebouwd.

Voor Aert van der Neer waren deze eigenschappen bijzonder belangrijk. Zijn landschappen spelen vaak met moeilijke lichtsituaties: maanlicht, schemering, zonsondergangen en donkere wolkenluchten.

Door verschillende verflagen over elkaar aan te brengen kon hij donkere partijen diepte geven en tegelijkertijd lichtere gedeelten laten oplichten. Transparante lagen konden kleuren verdiepen zonder onderliggende verf volledig te bedekken.

Technisch onderzoek heeft bovendien laten zien dat Van der Neer soms in nog natte verf kraste, waardoor een lichtere onderliggende laag opnieuw zichtbaar werd. Zo konden kleine lichtaccenten ontstaan.

Olieverf was voor Van der Neer dus veel meer dan eenvoudig kleurmateriaal. De eigenschappen van de verf hielpen hem het ongrijpbare te schilderen: licht dat door wolken breekt, over water glijdt en langzaam in de duisternis verdwijnt.

eitempera

Materiaal

Eitempera Een eeuwenoude verf waarin eigeel kleur tot leven brengt Eitempera is een schilderverf waarbij eigeel als belangrijkste bindmiddel voor pigment wordt gebruikt. De techniek was vooral belangrijk in de middeleeuwen en vroege Renaissance, voordat olieverf in Europa een dominante plaats kreeg. Voor traditionele eitempera wordt pigment met water en eigeel gemengd. De verf droogt snel en wordt meestal in dunne lagen en kleine penseelstreken aangebracht. Daardoor leent de techniek zich goed voor fijne details, heldere kleuren en een nauwkeurige opbouw. Grote zachte overgangen zijn lastiger dan bij langzaam drogende olieverf en worden vaak opgebouwd met vele kleine streken of lagen. Eitempera wordt traditioneel toegepast op een stevig paneel met een gladde krijtgrond. Na droging ontstaat een relatief matte verflaag die bij een zorgvuldige opbouw zeer duurzaam kan zijn. Ook tegenwoordig gebruiken kunstenaars eitempera vanwege haar bijzondere helderheid en directe werkwijze. Wil je verder? Onderzoek tempera en eigeel en ga daarna naar bindmiddel, pigment, krijtgrond, paneel, onderschildering, laagopbouw, middeleeuwse schilderkunst en olieverf.

Over eitempera is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

eidooier

Materiaal

Eidooier Een alledaags ingrediënt werd eeuwenlang een belangrijk bindmiddel Eidooier is het gele deel van een ei en speelt een bijzondere rol in de geschiedenis van de schilderkunst. Het bevat onder andere vetten, eiwitten en lecithine, waardoor het pigmentdeeltjes kan binden en samen met water een bruikbare verf kan vormen. Het bekendste gebruik vinden we in eitempera. Daarbij wordt eidooier gemengd met pigment en meestal een kleine hoeveelheid water. De verf droogt snel en wordt daarom vaak met dunne lagen, fijne lijnen en kleine penseelstreken opgebouwd. Na droging ontstaat een stevige verflaag met heldere kleuren. Eidooier werkt anders dan de drogende oliën van olieverf. Het geeft de kunstenaar minder tijd om natte verf langdurig te mengen, waardoor zachte overgangen meestal zorgvuldig moeten worden opgebouwd. Vooral bij middeleeuwse en vroeg-renaissancistische paneelschilderingen was eidooier een belangrijk schildermateriaal. Wil je verder? Onderzoek eitempera en bindmiddel en ga daarna naar pigment, emulsie, krijtgrond, paneelschilderkunst, tempera, laagopbouw, drogende olie en olieverf.

Over eidooier is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

paneelschilderkunst

Techniek

Paneelschilderkunst Voordat het doek populair werd, schilderde Europa vooral op hout Paneelschilderkunst is schilderkunst waarbij een houten paneel als drager van de verf wordt gebruikt. Vooral in de middeleeuwen en Renaissance was hout een belangrijke ondergrond voor altaarstukken, religieuze voorstellingen en portretten. Voor een paneel werden geschikte planken zorgvuldig geselecteerd, samengevoegd en gladgemaakt. In Noord-Europa werd vaak eikenhout gebruikt, terwijl Italiaanse schilders onder andere populierenhout toepasten. Het hout kreeg meestal eerst een preparatielaag. Een gladde krijt- of gipsgrond maakte vervolgens zeer fijn schilderwerk mogelijk. Op panelen werd geschilderd met eitempera, olieverf of combinaties van technieken. Kunstenaars als Jan van Eyck en Rogier van der Weyden bereikten op houten panelen een uitzonderlijke detaillering en kleurwerking. Hout blijft echter reageren op veranderingen in luchtvochtigheid. Het kan uitzetten, krimpen, kromtrekken of barsten, waardoor conservering belangrijk is. Wil je verder? Onderzoek paneel en grondering en ga daarna naar eitempera, krijtgrond, olieverf, altaarstuk, onderschildering, laagopbouw, hout, Vlaamse Primitieven en kunstconservering.

Over paneelschilderkunst is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

icoonschilderkunst

Techniek

Icoonschilderkunst Een geschilderd beeld met een religieuze functie Icoonschilderkunst is de traditie van het maken van heilige voorstellingen binnen vooral de oosters-orthodoxe christelijke wereld. Iconen tonen bijvoorbeeld Christus, Maria, engelen, heiligen of Bijbelse gebeurtenissen. Ze zijn niet alleen kunstwerken, maar hebben ook een belangrijke functie in gebed en eredienst. Traditionele iconen worden vaak geschilderd op een houten paneel dat zorgvuldig wordt voorbereid met lijm, doek en meerdere lagen krijtachtige grond. De voorstelling kan worden opgebouwd met eitempera. Voor achtergronden en andere onderdelen wordt regelmatig bladgoud gebruikt. De beeldtaal volgt traditionele regels. Houdingen, gebaren, kleuren en attributen dragen betekenis. Ruimte en perspectief hoeven daarbij niet overeen te komen met de natuurlijke waarneming. Het doel is niet simpelweg een realistische afbeelding te maken. Icoonschilderkunst kent een lange ontwikkeling, onder andere in Byzantium, Griekenland, de Balkan en Rusland. Wil je verder? Onderzoek Byzantijnse kunst en icoon en ga daarna naar eitempera, paneelschilderkunst, bladgoud, krijtgrond, vergulden, orthodoxe kunst, iconostase en religieuze kunst.

Over icoonschilderkunst is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

middeleeuwse schilderkunst

Techniek

Middeleeuwse schilderkunst Een wereld van goud, geloof en verhalen in beeld Middeleeuwse schilderkunst omvat grofweg de schilderkunst in Europa van de vijfde tot het einde van de vijftiende eeuw. Het is geen enkele stijl: in deze lange periode volgden onder andere vroegchristelijke, romaanse en gotische vormen elkaar op en ontstonden grote regionale verschillen. Religie speelde een hoofdrol. Christus, Maria, heiligen en Bijbelse verhalen verschenen op panelen, muren, altaarstukken en in verluchte handschriften. Beelden moesten niet alleen mooi zijn, maar ook verhalen vertellen en geloof zichtbaar maken. Kunstenaars gebruikten onder meer eitempera, bladgoud en minerale pigmenten. Ruimte en menselijke verhoudingen werden aanvankelijk vaak anders weergegeven dan volgens het latere lineaire perspectief. In de late middeleeuwen groeide de aandacht voor natuur, licht, ruimte en individuele gezichten. Die ontwikkeling vormde mede de overgang naar de Renaissance en de verfijnde schilderkunst van de Vlaamse Primitieven. Wil je verder? Onderzoek romaanse kunst en gotische kunst en ga daarna naar icoonschilderkunst, altaarstuk, miniatuurkunst, eitempera, paneelschilderkunst, bladgoud, Vlaamse Primitieven en Renaissance.

Over middeleeuwse schilderkunst is nog geen aanvullende informatie beschikbaar.

Op mijn tafel

Beschrijving

KUNSTTERMEN | Tempera Een eeuwenoude schildertechniek met heldere kleuren Wat is tempera? Tempera is een van de oudste verfsoorten die door kunstenaars wordt gebruikt. Bij deze techniek worden kleurpigmenten gemengd met een bindmiddel op basis van eiwit, meestal eigeel. Dit mengsel zorgt ervoor dat de pigmenten zich aan het schilderoppervlak kunnen hechten en een duurzame verflaag vormen. Lang voordat olieverf zijn intrede deed, was tempera de meest gebruikte techniek voor het maken van schilderijen. Vooral in de m…

Beschrijving

KUNSTTERMEN  | Tempera

Een eeuwenoude schildertechniek met heldere kleuren

Wat is tempera?

Tempera is een van de oudste verfsoorten die door kunstenaars wordt gebruikt. Bij deze techniek worden kleurpigmenten gemengd met een bindmiddel op basis van eiwit, meestal eigeel. Dit mengsel zorgt ervoor dat de pigmenten zich aan het schilderoppervlak kunnen hechten en een duurzame verflaag vormen.

Lang voordat olieverf zijn intrede deed, was tempera de meest gebruikte techniek voor het maken van schilderijen. Vooral in de middeleeuwen en de vroege renaissance was deze verfsoort bijzonder populair. Veel beroemde kunstwerken uit deze periode zijn met tempera geschilderd en hebben hun kleuren vaak verrassend goed behouden.

Hoewel tempera tegenwoordig minder wordt gebruikt dan olieverf of acrylverf, blijft het een geliefde techniek onder kunstenaars die houden van traditionele materialen en een bijzondere kleurintensiteit.

Een lange geschiedenis

De geschiedenis van tempera gaat duizenden jaren terug. Al in de oudheid werden verschillende vormen van temperaverf toegepast. De techniek bereikte echter haar grootste populariteit in Europa tussen ongeveer 1300 en 1500.

In deze periode werden veel religieuze schilderijen op houten panelen gemaakt. Kunstenaars gebruikten tempera om altaarstukken, iconen en andere kerkelijke kunstwerken te vervaardigen. Voordat een schilder kon beginnen, moest het houten paneel zorgvuldig worden voorbereid met meerdere lagen krijtgrond. Pas daarna kon de verf worden aangebracht.

Veel kunstenaars uit de vroege renaissance werkten met tempera voordat olieverf steeds meer terrein won. De techniek speelde daardoor een belangrijke rol in de ontwikkeling van de Europese schilderkunst.

Hoe wordt tempera gemaakt?

Traditionele tempera wordt gemaakt door droge pigmenten te mengen met eigeel en een kleine hoeveelheid water. Het eigeel fungeert als bindmiddel en zorgt ervoor dat de kleurdeeltjes stevig aan het oppervlak blijven hechten.

Omdat het mengsel relatief snel droogt, wordt het meestal in kleine hoeveelheden aangemaakt. Kunstenaars bereiden vaak alleen zoveel verf als zij direct nodig hebben. Hierdoor blijft de verf vers en behoudt zij haar optimale eigenschappen.

Veel liefhebbers van tempera maken hun verf nog steeds zelf. Dat proces vraagt enige kennis van materialen, maar geeft de kunstenaar ook volledige controle over de samenstelling van de verf en de intensiteit van de kleuren.

Heldere en zuivere kleuren

Een van de grootste voordelen van tempera is de uitstekende kleurweergave. Het eigeel beïnvloedt de kleur van het pigment relatief weinig. Hierdoor blijven kleuren helder, fris en zuiver.

Bij olieverf zorgt de olie vaak voor een lichte verandering van de oorspronkelijke pigmentkleur. Sommige kleuren worden daardoor warmer of donkerder. Bij tempera blijft het karakter van het pigment meestal beter behouden.

Deze eigenschap maakt tempera bijzonder aantrekkelijk voor kunstenaars die veel waarde hechten aan kleurzuiverheid en subtiele nuances. De verf heeft bovendien een zachte, matte uitstraling die door veel kunstliefhebbers wordt gewaardeerd.

Werken met tempera

Het schilderen met tempera verschilt aanzienlijk van werken met olieverf. Omdat de verf snel droogt, kunnen kleuren niet gemakkelijk op het schilderoppervlak worden vermengd. In plaats daarvan bouwen kunstenaars hun afbeeldingen op met vele dunne lagen en fijne penseelstreken.

Deze werkwijze vraagt precisie en geduld. Grote kleurverlopen worden vaak opgebouwd uit talloze kleine penseelstreken die samen een vloeiende overgang creëren. Hierdoor krijgt een temperaschilderij vaak een verfijnde en gedetailleerde uitstraling.

Daarnaast is tempera bijzonder geschikt voor nauwkeurig lijnwerk en subtiele details. Dat verklaart waarom veel religieuze schilderijen uit de middeleeuwen zo rijk zijn uitgewerkt.

De opkomst van olieverf

Vanaf de vijftiende eeuw begon olieverf steeds populairder te worden. Kunstenaars ontdekten dat olieverf langer nat bleef, gemakkelijker te mengen was en meer mogelijkheden bood voor licht- en schaduweffecten.

Geleidelijk werd tempera daardoor verdrongen als belangrijkste schildertechniek. Toch verdween zij nooit helemaal. Sommige kunstenaars bleven de techniek gebruiken vanwege haar unieke eigenschappen en karakteristieke uitstraling.

Tot op de dag van vandaag zijn er schilders die bewust kiezen voor tempera en zich laten inspireren door eeuwenoude tradities.

Tempera in de moderne tijd

Ondanks de dominantie van olie- en acrylverf heeft tempera nog steeds een trouwe groep gebruikers. Kunstenaars waarderen de duurzaamheid, de heldere kleuren en het ambachtelijke karakter van de techniek.

Bovendien sluit het zelf maken van verf goed aan bij een groeiende belangstelling voor traditionele materialen en historische schildertechnieken. Voor veel kunstenaars vormt tempera niet alleen een verfsoort, maar ook een manier om verbinding te maken met eeuwen kunstgeschiedenis.

 

Gereedschapskist

Materialen