Nicolaes Maes

Nicolaes Maes

Van leerling van Rembrandt tot meester van het portret

Een jeugd in Dordrecht

Nicolaes Maes werd in januari 1634 geboren in Dordrecht, een van de oudste steden van Holland. Zijn vader was een welgestelde koopman. Anders dan veel kunstenaars uit zijn tijd hoefde Maes niet vanuit armoede een vak te leren, maar kon hij zich volledig op de schilderkunst richten. Al op jonge leeftijd bleek hij over veel talent te beschikken. Rond zijn achttiende vertrok hij naar Amsterdam om in de leer te gaan bij Rembrandt van Rijn, die op dat moment gold als de belangrijkste schilder van de Republiek.

Tijdens zijn opleiding nam Maes veel over van zijn leermeester. Zijn vroege schilderijen tonen krachtige licht-donkercontrasten, warme bruine tinten en een grote aandacht voor menselijke emoties. Toch ontwikkelde hij zich al snel tot een kunstenaar met een geheel eigen karakter.

De verhalen van het dagelijks leven

Na zijn terugkeer naar Dordrecht legde Maes zich aanvankelijk toe op Bijbelse voorstellingen en scènes uit het dagelijkse leven. Vooral deze genrestukken maakten hem beroemd. Hij schilderde geen heldhaftige veldslagen of vorsten, maar gewone mensen in hun huiselijke omgeving.

Een van zijn bekendste werken uit deze periode is De afluisteraar (1657). Op het schilderij kijkt een dienstmeid met een geheimzinnige glimlach naar de toeschouwer terwijl zij haar vinger voor de mond houdt. Ze nodigt ons als het ware uit om mee te luisteren naar wat zich elders in het huis afspeelt. Daarmee betrekt Maes de kijker rechtstreeks bij het verhaal.

Ook De luie dienstmeid laat zien hoe goed hij kleine menselijke gebeurtenissen kon observeren. Een slapende dienstmeid heeft haar werk verwaarloosd terwijl elders in het huis de huishouding doorgaat. Humor en een subtiele moraal gaan hier hand in hand.

In De spinster en De oude vrouw die de Bijbel leest toont Maes juist een rustige, bijna verstilde sfeer. Licht valt zacht door een raam naar binnen en benadrukt de aandacht waarmee zijn figuren hun dagelijkse bezigheden uitvoeren. Deze schilderijen behoren tot de mooiste voorbeelden van de Nederlandse genreschilderkunst.

Van Rembrandt naar een lichtere stijl

Hoewel Rembrandts invloed duidelijk zichtbaar bleef, veranderde Maes zijn stijl geleidelijk. Zijn kleuren werden helderder, zijn achtergronden lichter en zijn figuren eleganter. Daarmee sloot hij aan bij de veranderende smaak van welgestelde opdrachtgevers.

Vanaf ongeveer 1670 richtte hij zich steeds meer op portretten. Hij ontwikkelde zich tot een van de meest gevraagde portretschilders van de Republiek. Zijn opdrachtgevers waren rijke kooplieden, bestuurders en leden van vooraanstaande families.

Zijn portretten onderscheiden zich door een verzorgde afwerking, kostbare kleding, rijke stoffen en een elegante uitstraling. Anders dan de intieme genrestukken uit zijn vroege periode zijn deze schilderijen bedoeld om status, welvaart en maatschappelijke positie uit te stralen.

Een gevierd portretschilder

Maes wist uitstekend aan te voelen wat zijn opdrachtgevers verlangden. Zijn modellen kijken de toeschouwer vaak zelfverzekerd aan en zijn afgebeeld in een stijlvolle omgeving. Tegelijkertijd blijven de gezichten levendig en persoonlijk.

Daardoor groeide zijn reputatie snel. Niet alleen in Dordrecht maar ook daarbuiten kreeg hij belangrijke opdrachten. Zijn werk werd gewaardeerd om de combinatie van technische kwaliteit en psychologische overtuigingskracht.

Hoewel zijn latere portretten sterk afwijken van zijn vroege Rembrandtachtige schilderijen, is de aandacht voor karakter altijd gebleven. Juist dat maakt zijn oeuvre zo veelzijdig.

Een belangrijke schakel in de Nederlandse schilderkunst

Nicolaes Maes overleed in december 1693 in Amsterdam. Hij liet een omvangrijk oeuvre na dat een bijzondere ontwikkeling laat zien. Hij begon als een talentvolle leerling van Rembrandt, groeide uit tot een meester van de genreschilderkunst en eindigde als een van de belangrijkste portretschilders van de late Gouden Eeuw.

Zijn schilderijen geven een levendig beeld van het dagelijks leven in de zeventiende eeuw. Dienstmeiden, kinderen, oude vrouwen en welgestelde burgers krijgen allemaal een eigen plaats in zijn werk. Daardoor vertellen zijn schilderijen niet alleen iets over kunst, maar ook over de samenleving waarin zij ontstonden.

Tegenwoordig behoren zijn werken tot de collecties van musea over de hele wereld, waaronder het Rijksmuseum in Amsterdam, de National Gallery in Londen, het Mauritshuis in Den Haag en verschillende Amerikaanse musea. Zijn oeuvre vormt een mooie brug tussen de warme schilderkunst van Rembrandt en de elegantere portretkunst van het einde van de Nederlandse Gouden Eeuw.