Action painting

KUNSTTERMEN | Action painting

Schilderen als daad, beweging en expressie

Wat is action painting?

Action painting is een kunststroming die behoort tot het abstract expressionisme en vooral bekend werd in de jaren veertig en vijftig van de twintigste eeuw. Binnen deze vorm van schilderkunst staat niet zozeer het uiteindelijke kunstwerk centraal, maar vooral het proces waarmee het werk tot stand komt. De kunstenaar gebruikt zijn hele lichaam tijdens het schilderen en maakt van het creatieve proces een fysieke en emotionele gebeurtenis.

De term action painting werd populair gemaakt door kunstcriticus Harold Rosenberg, die beschreef hoe het schilderdoek veranderde van een oppervlak om een afbeelding op te maken in een arena waarin de kunstenaar handelde en reageerde. Het schilderij werd daarmee een registratie van bewegingen, emoties en spontane beslissingen.

De oorsprong van de stroming

Action painting ontstond in de Verenigde Staten na de Tweede Wereldoorlog. Veel kunstenaars waren op zoek naar nieuwe manieren om gevoelens, gedachten en ervaringen uit te drukken zonder gebruik te maken van herkenbare voorstellingen. Zij wilden afstand nemen van traditionele schilderkunst en zochten naar een directere verbinding tussen hun innerlijke wereld en het kunstwerk.

Binnen het abstract expressionisme werd het doek gezien als een plek waar emoties zich vrij konden manifesteren. In plaats van zorgvuldig uitgewerkte composities ontstonden spontane schilderijen waarin beweging, energie en expressie zichtbaar werden. De kunstenaar probeerde daarbij zo min mogelijk rationele controle uit te oefenen en juist ruimte te geven aan intuïtie en spontaniteit.

De technieken van action painting

Een van de meest opvallende kenmerken van action painting is de bijzondere manier waarop de verf wordt aangebracht. Traditionele penseelstreken spelen vaak slechts een beperkte rol. Kunstenaars gebruikten allerlei technieken om verf op het doek te krijgen.

De bekendste techniek is het zogenaamde dripping. Hierbij wordt verf vanuit een blik, stok of kwast op het doek gedruppeld of gegoten. De verf vormt vervolgens een netwerk van lijnen, spatten en vlekken. Daarnaast werd verf geslingerd, gegooid of rechtstreeks uit een blik over het schilderij verspreid.

Sommige kunstenaars experimenteerden zelfs met ongebruikelijke hulpmiddelen zoals stokken, messen of industriële materialen. Het toeval speelde daarbij vaak een belangrijke rol. Het uiteindelijke beeld was niet volledig vooraf gepland, maar ontstond tijdens het schilderproces zelf.

Belangrijke kunstenaars

De bekendste vertegenwoordiger van action painting is zonder twijfel Jackson Pollock. Hij legde zijn doeken op de vloer en liep eromheen terwijl hij verf liet druipen en slingeren. Hierdoor ontstonden complexe patronen van lijnen die zijn werk wereldberoemd maakten.

Ook Willem de Kooning wordt vaak met action painting geassocieerd. Zijn schilderijen kenmerken zich door krachtige penseelstreken en een grote fysieke energie. Daarnaast speelde Franz Kline een belangrijke rol. Zijn monumentale zwarte lijnen op witte achtergronden tonen duidelijk de dynamiek en kracht die zo typerend zijn voor de stroming.

Schilderkunst als performance

Action painting wordt vaak gezien als een voorloper van de performancekunst. De bewegingen van de kunstenaar vormen namelijk een essentieel onderdeel van het werk. Het schilderen zelf wordt een artistieke handeling die bijna net zo belangrijk is als het voltooide schilderij.

Foto's en filmopnamen van Jackson Pollock tonen hoe hij rond zijn doeken liep, bukte, draaide en verf liet vallen. Deze fysieke betrokkenheid maakte het creatieve proces zichtbaar en gaf de kunst een geheel nieuwe dimensie.

Het onderbewuste als inspiratiebron

Veel action painters geloofden dat hun spontane bewegingen rechtstreeks verbonden waren met het onderbewuste. Invloeden uit de psychologie van Carl Gustav Jung en de ideeën van het surrealisme speelden hierbij een belangrijke rol.

Door rationele controle los te laten, hoopten kunstenaars diepere emoties en gedachten zichtbaar te maken. Het lijnenspel, de verfspatten en de dynamische composities werden gezien als een directe uitdrukking van de innerlijke wereld van de maker.

Daarmee werd action painting meer dan alleen een schildertechniek. Het werd een zoektocht naar vrijheid, spontaniteit en een zo direct mogelijke verbinding tussen kunstenaar, beweging en kunstwerk.

Onderbewuste van de kunstenaar
Het lijnenspel dat op deze wijze uiteindelijk ontstaat, had volgens de kunstenaars een directe verbinding met het onderbewuste van de kunstenaar.