Performance art

KUNSTTERMEN | Performance-art
Kunst als ervaring, actie en confrontatie

Wat is performance-art?

Performance-art is een kunstvorm waarbij de handeling zelf het kunstwerk vormt. In tegenstelling tot een schilderij, beeldhouwwerk of foto blijft er meestal geen tastbaar object over dat in een museum kan worden opgehangen. Het kunstwerk bestaat uit de uitvoering, het moment en de ervaring van zowel de kunstenaar als het publiek.

We spreken van performance-art bij bepaalde vormen van experimenteel theater, artistieke acties en openbare optredens waarbij vaak de grens tussen kunstenaar en toeschouwer vervaagt. Regelmatig vindt performance-art plaats in de openbare ruimte, zoals op straat, in winkelcentra, op pleinen of in verlaten gebouwen. Voor voorbijgangers is het soms niet eens duidelijk of zij naar een kunstwerk kijken of er zelf onderdeel van zijn geworden.

Deze onduidelijkheid is vaak bewust gecreëerd. Juist door mensen uit hun dagelijkse routine te halen probeert de performancekunstenaar vragen op te roepen over kunst, maatschappij en menselijk gedrag.

De rol van het publiek

Een belangrijk kenmerk van performance-art is de actieve rol van het publiek. Bij traditionele kunst bekijkt de bezoeker een schilderij of beeld vanaf een afstand. Bij performance-art wordt de toeschouwer regelmatig betrokken bij het kunstwerk.

Soms gebeurt dat op een subtiele manier. Een kunstenaar kan bijvoorbeeld onverwacht een gesprek beginnen met voorbijgangers of hen uitnodigen om een eenvoudige handeling uit te voeren. In andere gevallen wordt het publiek direct onderdeel van de voorstelling. De reacties van de aanwezigen bepalen dan mede hoe de performance verloopt.

Hierdoor is geen enkele uitvoering exact hetzelfde. Iedere locatie, groep toeschouwers en situatie zorgt voor een unieke ervaring. Dat maakt performance-art dynamisch en onvoorspelbaar.

Performance-art en de happening

Vaak wordt performance-art vergeleken met de zogenaamde happening. De verschillen tussen beide begrippen zijn echter klein. Zowel bij happenings als bij performances staat de gebeurtenis centraal en niet het eindresultaat.

Toch wordt de happening vaak gezien als iets meer maatschappelijk of politiek georiënteerd. Veel happenings uit de jaren zestig waren bedoeld om aandacht te vragen voor maatschappelijke problemen, politieke spanningen of sociale veranderingen. Ze hadden soms een provocerend karakter en waren regelmatig gericht op confrontatie met bestaande machtsstructuren.

Performance-art kan eveneens kritisch of politiek zijn, maar richt zich vaak breder op onderwerpen als identiteit, lichaam, communicatie, tijd, ruimte en menselijke relaties. In de praktijk lopen beide begrippen regelmatig door elkaar heen.

Een kunstvorm zonder blijvend object

Omdat performance-art meestal geen blijvend kunstwerk oplevert, wordt deze kunstvorm vaak gerekend tot de conceptuele kunst. Het idee achter het werk is belangrijker dan een tastbaar eindproduct.

Na afloop blijft er hooguit documentatie over in de vorm van foto's, video's, schetsen of beschrijvingen. Deze documenten zijn echter niet het kunstwerk zelf, maar slechts een registratie van wat heeft plaatsgevonden.

Dit uitgangspunt vormde een radicale breuk met de traditionele kunstwereld. Kunst hoefde niet langer een object te zijn dat gekocht, verkocht of verzameld kon worden. De ervaring werd belangrijker dan het bezit.

Veel verschillende benamingen

Doordat performance-art moeilijk exact te definiëren is, zijn er door de jaren heen vele benamingen ontstaan voor vergelijkbare kunstvormen. Vaak overlappen deze elkaar gedeeltelijk.

Bekende termen die verwant zijn aan performance-art zijn:

-
Interventiekunst

-
Action art

-
Living Theatre

-
Living Statue

-
Happening

-
Straattheater

-
Situationisme

-
Aktionen (zoals gebruikt door Joseph Beuys)

-
Body art

-
Artistieke acties

Hoewel deze begrippen niet altijd volledig hetzelfde betekenen, delen ze een aantal belangrijke kenmerken. Ze leggen de nadruk op actie, aanwezigheid, ervaring en directe interactie met het publiek.

De oorsprong in dadaïsme en futurisme

De wortels van performance-art liggen voornamelijk in het dadaïsme en het futurisme van het begin van de twintigste eeuw.

De futuristen wilden breken met oude tradities en vierden snelheid, technologie en vernieuwing. Tijdens hun bijeenkomsten organiseerden zij provocerende optredens die het publiek moesten choqueren en uitdagen.

Nog belangrijker voor de ontwikkeling van performance-art was het dadaïsme. Deze kunststroming ontstond tijdens de Eerste Wereldoorlog als reactie op de gevestigde orde en de absurditeit van het geweld dat Europa had getroffen.

Dadaïsten organiseerden bijeenkomsten waarin poëzie, muziek, theater en beeldende kunst door elkaar liepen. Logica werd bewust losgelaten. Humor, ironie, satire en provocatie speelden een centrale rol. Het publiek wist vaak niet wat het kon verwachten en werd soms bewust uitgedaagd of zelfs geërgerd.

Veel elementen die tegenwoordig kenmerkend zijn voor performance-art waren toen al aanwezig.

Henriëtte als performance artieste

Bekende kunstenaars binnen performance-art

In de tweede helft van de twintigste eeuw groeide performance-art uit tot een internationaal erkende kunstvorm. Kunstenaars gingen steeds verder experimenteren met lichaam, tijd en ruimte.

Een van de bekendste namen is Joseph Beuys. Hij zag kunst als een middel om de samenleving te veranderen en gebruikte performances om maatschappelijke ideeën over te brengen.

Ook Marina Abramović werd wereldberoemd met intensieve performances waarin lichamelijke en mentale grenzen centraal stonden. Haar werk laat zien hoe krachtig een eenvoudige handeling kan zijn wanneer deze gedurende lange tijd wordt uitgevoerd.

Andere invloedrijke kunstenaars zijn Yoko Ono, Chris Burden en Allan Kaprow.

De betekenis van performance-art vandaag

Tegenwoordig is performance-art niet meer weg te denken uit de hedendaagse kunstwereld. Musea, kunstfestivals en culturele evenementen besteden er regelmatig aandacht aan. Tegelijkertijd blijft de kunstvorm trouw aan haar oorspronkelijke karakter: het doorbreken van verwachtingen en het stellen van vragen.

Performance-art laat zien dat kunst niet altijd een object hoeft te zijn. Soms is een idee, een handeling of een ontmoeting voldoende om een krachtige artistieke ervaring te creëren. Juist doordat het werk tijdelijk is, blijft het vaak lang in het geheugen van de toeschouwer hangen.

Voor een artikel over performancekunst op Jetje's dag, zie hier