Beeldhouwen

Beeldhouwen
Van een ruw blok steen tot een vorm die je kunt aanraken en van alle kanten kunt bekijken

Beeldhouwen is een van de oudste kunstvormen ter wereld. Al duizenden jaren maken mensen driedimensionale beelden van steen, hout, klei, metaal en talloze andere materialen. Een beeldhouwwerk onderscheidt zich van een schilderij doordat het daadwerkelijk ruimte inneemt. Je kunt eromheen lopen, het vanuit verschillende richtingen bekijken en soms zelfs aanraken. Licht en schaduw veranderen voortdurend wanneer de kijker of de lichtbron zich verplaatst.

Materiaal bepaalt wat mogelijk is

Bij beeldhouwen speelt het gekozen materiaal een grote rol. Marmer kan bijvoorbeeld zeer glad worden gepolijst en is geschikt voor verfijnde details. Hout heeft nerven en een vezelrichting waarmee de beeldhouwer rekening moet houden. Brons maakt juist vormen mogelijk die in steen moeilijk uitvoerbaar zouden zijn.

De werkwijze hangt eveneens van het materiaal af. Bij hakken wordt materiaal verwijderd. Een beeldhouwer die uit een blok marmer werkt, haalt steeds meer steen weg totdat de gewenste vorm overblijft. Een verkeerde slag kan daarbij nauwelijks worden hersteld.

Bij modelleren gebeurt bijna het tegenovergestelde. Met klei, was of gips kan materiaal worden toegevoegd, verwijderd en opnieuw gevormd. Daardoor kan de kunstenaar tijdens het werk gemakkelijker veranderingen aanbrengen.

Michelangelo en het beeld in de steen

Michelangelo behoort tot de beroemdste beeldhouwers uit de geschiedenis. Werken als David, Mozes en de Pietà tonen hoe overtuigend hij menselijke lichamen uit marmer kon laten ontstaan.

Zijn onvoltooide Slaven maken het beeldhouwproces bijzonder zichtbaar. Sommige lichaamsdelen lijken volledig uit het marmer te zijn bevrijd, terwijl andere nog in het ruwe blok gevangen zitten. Daardoor lijkt het bijna alsof het beeld al in de steen aanwezig was en door de beeldhouwer moest worden gevonden.

Dat idee past goed bij beeldhouwen: iedere verwijderde hoeveelheid materiaal verandert de mogelijkheden voor wat uiteindelijk overblijft.

Van klei naar brons

Een bronzen beeld wordt meestal niet rechtstreeks uit een blok metaal gehakt. De kunstenaar maakt eerst een model, bijvoorbeeld van klei of was. Vervolgens wordt daarvan een mal gemaakt waarmee het beeld kan worden gegoten.

Een bekende methode is de verloren-wastechniek. Daarbij wordt een wassen vorm tijdens het productieproces weggesmolten en vervangen door vloeibaar metaal. Na afkoeling kan het brons verder worden afgewerkt en van een patina worden voorzien.

Doordat mallen kunnen worden gebruikt, kunnen van een beeld soms meerdere afgietsels bestaan.

Beeldhouwen wordt steeds vrijer

Eeuwenlang werd beeldhouwkunst sterk geassocieerd met menselijke figuren, goden, heiligen, vorsten en monumenten. In de moderne kunst veranderde dat.

Auguste Rodin liet bijvoorbeeld bewust ruwe oppervlakken zichtbaar. Constantin Brancusi vereenvoudigde menselijke en dierlijke vormen steeds verder. Henry Moore werkte met organische vormen en maakte de lege ruimtes ín zijn beelden net zo belangrijk als het materiaal eromheen.

Daarna werd het begrip beeldhouwkunst nog ruimer. Kunstenaars gingen werken met staal, kunststof, beton, glas, gevonden voorwerpen en industriële materialen.

Een beeld hoefde zelfs niet langer op een sokkel te staan.

Ruimte hoort bij het kunstwerk

Bij beeldhouwen is niet alleen het materiaal belangrijk. Ook de ruimte rondom het beeld speelt mee. Een groot beeld op een stadsplein werkt anders dan hetzelfde werk in een kleine museumzaal.

Sommige moderne beeldhouwers gebruiken die omgeving bewust. Een sculptuur kan een landschap veranderen, een doorgang blokkeren of bezoekers uitnodigen erdoorheen te lopen.

Daarmee raakt beeldhouwkunst aan installatiekunst, architectuur en land art.

De oude vraag blijft echter dezelfde: hoe verandert een kunstenaar materiaal in een vorm die betekenis krijgt?

Een stuk steen is eerst gewoon steen. Hout blijft hout en staal blijft staal. Maar door hakken, zagen, modelleren, gieten, lassen, stapelen, polijsten of combineren kan dat materiaal iets anders worden.

En juist omdat een beeld werkelijk dezelfde ruimte met ons deelt, heeft beeldhouwkunst een bijzondere eigenschap: je kijkt niet alleen naar het kunstwerk.

Je kunt er letterlijk omheen lopen.