Land-art

KUNSTTERMEN | Land-art

Kunst als onderdeel van het landschap

Aarde, zand, gras, stenen, water, bomen en reliëf gebruikt om kunstwerken te maken
Land-art is een kunststroming die vooral in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw ontstond. Binnen deze stroming gebruiken kunstenaars het landschap zelf als materiaal, decor en onderdeel van het kunstwerk. In plaats van een beeldhouwwerk te maken dat in een museum of galerie wordt geplaatst, wordt de natuur zelf het kunstwerk of vormt zij een onmisbaar onderdeel ervan.

Bij land-art worden elementen zoals aarde, zand, gras, stenen, water, bomen en reliëf gebruikt om kunstwerken te creëren die vaak alleen op een specifieke locatie kunnen bestaan. Hierdoor verschilt land-art sterk van traditionele beeldhouwkunst, waarbij een kunstwerk meestal losstaat van zijn omgeving.

Het landschap is bij land-art niet slechts een achtergrond, maar maakt integraal deel uit van de artistieke visie. Zonder de omgeving zou het kunstwerk zijn betekenis grotendeels verliezen.

Ontstaan van de land-art
De land-art beweging ontstond in een periode waarin veel kunstenaars zich begonnen af te zetten tegen de traditionele kunstwereld. Musea en galerieën werden door sommigen gezien als te commercieel en te beperkend. Kunstenaars wilden hun werk bevrijden uit de gesloten ruimtes van tentoonstellingszalen en terugbrengen naar de open ruimte van de natuur.

Daarnaast speelde de groeiende belangstelling voor milieu, ecologie en de relatie tussen mens en natuur een belangrijke rol. De jaren zestig waren een tijd van maatschappelijke veranderingen waarin bestaande opvattingen over kunst, cultuur en samenleving kritisch werden bekeken.

Veel kunstenaars zagen het landschap als een ideale plek om nieuwe artistieke ideeën te onderzoeken. Zij maakten werken die vaak niet konden worden gekocht, verplaatst of opgeslagen, waardoor zij zich onttrokken aan de traditionele kunstmarkt.

Land-art en conceptuele kunst
Land-art ligt qua gedachtegoed vaak dicht bij de conceptuele kunst. Binnen beide stromingen staat het idee achter het kunstwerk centraal. Het fysieke object is soms minder belangrijk dan de gedachte, ervaring of boodschap die ermee wordt overgebracht.

Bij land-art gaat het vaak niet alleen om wat de bezoeker ziet, maar ook om de relatie tussen mens, natuur, ruimte en tijd. Sommige kunstwerken veranderen door weersomstandigheden, begroeiing of erosie. Hierdoor worden verandering en vergankelijkheid onderdeel van het kunstwerk zelf.

De ervaring van het bezoeken van een locatie kan daarbij net zo belangrijk zijn als het kunstwerk. Soms moet een bezoeker een lange wandeling maken om het werk te bereiken, waardoor de omgeving een essentieel onderdeel van de totale beleving wordt.

Kenmerken van land-art
Een belangrijk kenmerk van land-art is het gebruik van natuurlijke materialen. Kunstenaars werken met grond, gras, steen, hout, water of andere elementen die in het landschap aanwezig zijn.

Daarnaast zijn de kunstwerken vaak groot van schaal. Sommige projecten beslaan honderden vierkante meters of zelfs complete stukken landschap. Hierdoor zijn zij niet altijd in één oogopslag te overzien.

Ook de interactie met de natuur speelt een belangrijke rol. Wind, regen, zonlicht en seizoensveranderingen beïnvloeden het uiterlijk van veel land-artwerken. Het kunstwerk leeft als het ware mee met de omgeving.

Een ander kenmerk is de locatiegebondenheid. Veel land-artwerken zijn speciaal ontworpen voor één bepaalde plek en kunnen niet zonder verlies van betekenis naar een andere locatie worden verplaatst.

Land-art in Nederland
Hoewel veel bekende voorbeelden van land-art afkomstig zijn uit de Verenigde Staten, heeft ook Nederland een aantal bijzondere land-artprojecten. Vooral de provincie Flevoland speelt hierin een belangrijke rol.

Flevoland is een relatief jong landschap dat grotendeels door menselijk ingrijpen is ontstaan. Juist daardoor bood het kunstenaars unieke mogelijkheden om grootschalige projecten te realiseren.

Bij Lelystad, Swifterbant en Almere bevinden zich verschillende bekende land-artwerken. Een van de bekendste voorbeelden is het Morris Observatorium, ontworpen door de Amerikaanse kunstenaar Robert Morris. Dit kunstwerk combineert landschapsarchitectuur, geometrische vormen en de ervaring van ruimte op een bijzondere manier.

Daarnaast zijn in Flevoland meerdere land-artprojecten gerealiseerd die inmiddels een belangrijk onderdeel vormen van het culturele landschap van de provincie.

Voorbeelden van land-art zijn:
Het Morris obervatorium  (Swifterbant)

Polderland garden of love and fire  (Almere)

De groene kathedraal (Almere)

Exposure aan de haven van Lelystad 

De blijvende betekenis van land-art
Land-art heeft de grenzen van de beeldhouwkunst aanzienlijk verruimd. De stroming liet zien dat kunst niet beperkt hoeft te blijven tot een object op een sokkel. Een landschap, een heuvel, een waterpartij of zelfs een complete omgeving kan onderdeel worden van een artistiek concept.

Door natuur, ruimte en tijd samen te brengen, heeft land-art een unieke positie binnen de moderne kunst verworven. De stroming nodigt bezoekers uit om anders naar hun omgeving te kijken en laat zien dat kunst niet alleen in musea te vinden is, maar ook midden in het landschap waarin wij leven.

 
Exposure bij Lelystad

Voorbeeld van Land-art: Het Morris observatorium
Het zogenaamde Morris observatorium is een hommage van de kunstenaar Morris aan de observatoria uit de vroeger jaren, zoals bijvoorbeeld het Engelse Stonehenge. Het waren hulpmiddelen om de kortste en langste dag van het jaar te bepalen, evenals het begin van de lente en de herfst die daar midden tussen liggen. Dit Morris obeservatorium ligt in de buurt van Swifterbant in de Flevopolder. Het valt als een soort heuvels wel op in het zeer platte Flevoland

 

Het principe van deze observatoria is altijd dat de toeschouwer op een bepaald punt gaat staan (in het Morris Observatorium) een grote steen, waarna het via een bepaald pad kan kijken. Hier zie je door een spleet in de wal een V-vormig object, waarbinnen dan de zon opkomt op de dagen die we weten willen. Zie de tekening hieronder.

 

Via een soort tunneltje (foto onder) kom je via de ingang in het eigenlijke observatorium

Loop je dan nog even door dan kom je via een tweede ingang in de cirkelvormige ruimte met de steen

 

Op onderstaande foto zien we één van de openingen waardoor gekeken moest worden. Het V-vormige object er achter is goed te zien. 

Op het weblog Jetje's dag is [hier een artikel] aan het Morris Observatorium gewijd.