Werken in opdracht

Werken in opdracht
Eerst de koper, dan het kunstwerk

Bij veel kunst werkt het proces ongeveer zo: de kunstenaar maakt een werk, presenteert het en gaat vervolgens op zoek naar iemand die het wil kopen.

Bij werken in opdracht gebeurt iets interessants. De volgorde wordt omgedraaid.

Er is eerst een klant. Daarna ontstaat het kunstwerk.

Dat maakt opdrachten voor kunstenaars een interessante inkomstenbron. Je weet immers voordat je begint dat er belangstelling is en meestal ook welk bedrag tegenover het werk staat.

Maar werken in opdracht vraagt ook iets anders van een kunstenaar: je maakt niet meer uitsluitend wat je zelf wilt. Er komt iemand naast je staan met wensen en verwachtingen.

Wie geeft kunstenaars opdrachten?

Bij opdrachten denken we al snel aan een geschilderd portret. Dat is inderdaad een bekend voorbeeld, maar de mogelijkheden zijn veel groter.

Particulieren kunnen opdracht geven voor een portret, een kunstwerk rond een bijzondere gebeurtenis, een beeld voor de tuin of een schilderij voor een specifieke plek in huis.

Ook bedrijven, gemeenten, scholen, zorginstellingen, projectontwikkelaars en andere organisaties laten kunst maken.

Denk aan een muurschildering, sculptuur, illustratie, fotografie, installatie of kunst voor de openbare ruimte.

Er bestaat dus een omvangrijke markt tussen zelfstandig gemaakt kunstwerk en kunstenaar in loondienst: kunst die speciaal voor een opdrachtgever wordt gemaakt.

De zekerheid van een koper

Het grote voordeel is duidelijk.

Stel dat je normaal een week aan een schilderij werkt. Daarna begint de onzekerheid: wanneer wordt het verkocht?

Bij een opdracht is dat probleem grotendeels verdwenen. Je spreekt vooraf af wat je gaat maken en wat de opdrachtgever daarvoor betaalt.

Dat maakt inkomsten uit opdrachten vaak beter planbaar dan inkomsten uit vrije verkoop.

Maar zekerheid vraagt om goede afspraken.

Leg afspraken vooraf vast

Een klant zegt misschien: "Ik wil graag een schilderij van onze oude boerderij."

Dat klinkt duidelijk, totdat het schilderij klaar is.

De klant bedoelde misschien een nauwkeurig geschilderde boerderij op een zonnige zomerdag, terwijl jij een expressief winterlandschap hebt gemaakt waarin de boerderij nauwelijks herkenbaar is.

Bespreek daarom vooraf zaken als formaat, techniek, onderwerp, stijl, prijs, levertijd en eventuele lijst of presentatie.

Leg ook vast hoeveel ruimte er is voor wijzigingen.

Een korte schriftelijke opdrachtbevestiging kan veel teleurstelling voorkomen.

Vraag een aanbetaling

Vooral bij grotere opdrachten is een aanbetaling verstandig.

De kunstenaar maakt immers vanaf het begin kosten en reserveert tijd. Wanneer de opdrachtgever zich halverwege terugtrekt, kun je met een half voltooid persoonlijk kunstwerk blijven zitten waarvoor nauwelijks een andere koper bestaat.

Een aanbetaling maakt duidelijk dat beide partijen zich aan de opdracht verbinden.

Spreek ook af wanneer het resterende bedrag wordt betaald.

Hoeveel vrijheid houd je zelf?

Dit is misschien wel de belangrijkste vraag bij kunst in opdracht.

Een opdrachtgever betaalt, maar koopt daarmee niet automatisch volledige zeggenschap over jouw kunstenaarschap.

Sommige kunstenaars vinden het prettig om heel nauwkeurig volgens de wensen van een klant te werken. Anderen hebben veel artistieke vrijheid nodig.

Beide zijn mogelijk.

Het belangrijkste is dat kunstenaar en opdrachtgever vooraf hetzelfde verwachten.

Je kunt bijvoorbeeld zeggen: "U bepaalt onderwerp en formaat, maar kleurgebruik en uitvoering laat u aan mij over."

Dat is duidelijker dan pas tijdens het werk ontdekken dat jullie verschillende verwachtingen hebben.

Laat zien dat je opdrachten aanneemt

Een verrassend eenvoudig probleem is dat potentiële klanten vaak helemaal niet weten dat een kunstenaar opdrachten uitvoert.

Maak het daarom zichtbaar.

Laat op je website, sociale media, in je atelier of tijdens een tentoonstelling zien dat opdrachten mogelijk zijn. Toon voorbeelden van eerder uitgevoerd werk en leg kort uit hoe een opdracht verloopt.

Nog beter is een eenvoudige reeks stappen:

Kennismaken → wensen bespreken → prijs afspreken → aanbetaling → ontwerp → uitvoering → oplevering.

Daarmee wordt iets wat voor een klant misschien ingewikkeld lijkt ineens overzichtelijk.

Een opdracht kan nieuwe opdrachten opleveren

Een tevreden opdrachtgever kan bijzonder waardevol zijn.

Een portret hangt thuis aan de muur en wordt gezien door familie en vrienden. Een kunstwerk in een bedrijf wordt dagelijks door medewerkers en bezoekers bekeken. Een muurschildering in de openbare ruimte bereikt misschien duizenden mensen.

Opdrachtkunst kan daardoor tegelijk inkomen, reclame en kennismaking met nieuw publiek zijn.

Vraag daarom na oplevering of je het werk mag fotograferen en gebruiken in je portfolio.

Blijf ook je eigen werk maken

Er zit wel een gevaar aan succesvolle opdrachten.

Wanneer ze goed betalen, kan je agenda langzaam vollopen met wensen van anderen. Voor je het weet ben je voortdurend kunst aan het maken die vooral door opdrachtgevers wordt bepaald.

Vrij werk blijft belangrijk. Daarin kun je experimenteren, veranderen en je eigen richting ontwikkelen.

De interessante combinatie kan daarom zijn: vrij werk voor je artistieke ontwikkeling en opdrachten voor een deel van je inkomen.

Werken in opdracht laat vooral zien dat een kunstenaar niet altijd eerst iets hoeft te maken en daarna op een koper hoeft te wachten.

Soms kun je beginnen met de koper.

Maar er bestaat nog een andere mogelijkheid. Daarbij verkoop je het kunstwerk zelfs helemaal niet. Je geeft iemand toestemming om jouw beeld te gebruiken en ontvangt daarvoor een vergoeding.

Dat is het onderwerp van het volgende artikel: licenties – geld verdienen met het gebruik van je kunst.