Internationale ZERO-netwerk

KUNSTBEWEGINGEN | internationale ZERO-netwerk
Een vernieuwingsbeweging in  de jaren vijftig en zestig

Kunst moest opnieuw beginnen, zonder persoonlijke dramatiek of romantische gevoelens

Het internationale ZERO-netwerk en de Nederlandse NUL-beweging behoren tot de belangrijkste vernieuwingsbewegingen in de kunst van de jaren vijftig en zestig. Hoewel beide stromingen een eigen karakter hadden, deelden zij dezelfde ambitie: een radicale breuk met de emotionele, expressieve kunst van de naoorlogse periode. Kunst moest opnieuw beginnen, zonder persoonlijke dramatiek of romantische gevoelens. In plaats daarvan kwamen objectiviteit, licht, ritme, herhaling en nieuwe materialen centraal te staan.

Het ontstaan van ZERO

Het internationale ZERO-netwerk werd in 1957 opgericht in het Duitse Düsseldorf door Heinz Mack en Otto Piene. Kort daarna sloot Günther Uecker zich aan. De naam "ZERO" verwees niet naar leegte of nietsheid, maar naar een nieuw begin: een nulpunt waarop kunstenaars zonder ballast opnieuw konden beginnen. Na de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog wilden zij afrekenen met het emotionele expressionisme dat de kunstwereld domineerde.

ZERO was geen gesloten kunstenaarsgroep maar een internationaal netwerk waarin kunstenaars uit verschillende landen samenwerkten. Tentoonstellingen, publicaties en gezamenlijke projecten vormden de basis van deze samenwerking. Hierdoor ontstond een van de eerste werkelijk internationale avant-gardebewegingen van de naoorlogse kunst.

Nieuwe materialen en nieuwe ervaringen

ZERO-kunstenaars experimenteerden volop met ongewone materialen en technieken. Aluminium, glas, spiegels, lichtinstallaties, spijkers, draaiende objecten, water en zelfs vuur werden onderdeel van het kunstwerk. Niet langer stond alleen het object centraal, maar vooral de ervaring van de kijker.

Licht werd misschien wel het belangrijkste materiaal binnen ZERO. Reflecties, schaduwen en beweging zorgden ervoor dat een kunstwerk voortdurend veranderde afhankelijk van de positie van de toeschouwer en de lichtomstandigheden. Daarmee ontstond een dynamische kunst die voortdurend in beweging leek.

Daarnaast speelden herhaling, seriële structuren en geometrische ordening een belangrijke rol. Veel werken lijken bijna industrieel geproduceerd, hoewel ze vaak volledig met de hand zijn vervaardigd.

Een internationaal netwerk

ZERO beperkte zich niet tot Duitsland. Kunstenaars uit Nederland, Italië, Frankrijk, België, Zwitserland en Japan sloten zich aan bij tentoonstellingen en gezamenlijke projecten. Onder anderen Lucio Fontana, Yves Klein, Piero Manzoni en Jesús Rafael Soto maakten deel uit van dit internationale netwerk.

Juist deze internationale samenwerking maakte ZERO bijzonder. Ideeën verspreidden zich snel over Europa, waardoor kunstenaars elkaar voortdurend inspireerden. Hierdoor ontstonden overeenkomsten tussen verschillende nationale kunststromingen.

De Nederlandse NUL-beweging

In Nederland ontstond rond 1960 de NUL-beweging. De belangrijkste vertegenwoordigers waren Jan Schoonhoven, Armando, Henk Peeters en Jan Henderikse.

De naam NUL sloot bewust aan bij ZERO. Ook hier stond het idee van een nieuw begin centraal. De kunstenaars wilden af van het persoonlijke handschrift en kozen voor objectiviteit, eenvoud en neutraliteit. Gewone materialen zoals watten, plastic, spijkers, kurken, luciferdoosjes, piepschuim en industriële producten werden onderdeel van hun werk.

Vooral Jan Schoonhoven werd bekend door zijn witte reliëfs, waarin ritme, herhaling en licht een subtiel samenspel vormen. De schaduwwerking verandert voortdurend, waardoor het werk nooit helemaal hetzelfde oogt.

De relatie tussen ZERO en NUL

De Nederlandse NUL-beweging kan worden beschouwd als de Nederlandse tak van het internationale ZERO-netwerk. Er bestonden intensieve contacten tussen de kunstenaars. Zij exposeerden samen, bezochten elkaars tentoonstellingen en wisselden ideeën uit. Vooral Henk Peeters speelde een belangrijke rol als organisator en verbinder tussen Nederland en de internationale ZERO-beweging.

Hoewel NUL sterk verwant was aan ZERO, ontwikkelden de Nederlandse kunstenaars ook een eigen identiteit. Hun werk oogt vaak soberder en rationeler dan dat van sommige Duitse en Italiaanse collega's. Waar Duitse ZERO-kunstenaars veel experimenteerden met beweging en lichtinstallaties, legden Nederlandse kunstenaars vaker de nadruk op structuur, herhaling en het neutrale karakter van alledaagse materialen.

Blijvende invloed

Het internationale ZERO-netwerk en de Nederlandse NUL-beweging hebben een blijvende invloed gehad op de hedendaagse kunst. Hun onderzoek naar licht, ruimte, seriële vormen en industriële materialen is terug te vinden in minimalistische kunst, conceptuele kunst, installatiekunst en kinetische kunst. Ook hedendaagse kunstenaars die werken met lichtprojecties, interactieve installaties of eenvoudige geometrische vormen bouwen vaak voort op de ideeën die binnen ZERO en NUL werden ontwikkeld.

Een beweging zonder grenzen

ZERO ontstond in Düsseldorf, maar bleef niet lang een Duitse aangelegenheid. Rond Heinz Mack, Otto Piene en Günther Uecker groeide een internationaal netwerk van kunstenaars die elkaar ontmoetten tijdens tentoonstellingen, publicaties en gezamenlijke projecten. Daarbij ontstond geen strak georganiseerde beweging met één programma. Juist de uitwisseling tussen kunstenaars uit verschillende landen was belangrijk.

In Frankrijk bestonden verbindingen met onder anderen Yves Klein, terwijl Lucio Fontana vanuit Italië een belangrijke verwante positie innam. In Nederland ontstond de Nul-groep rond kunstenaars als Henk Peeters, Jan Schoonhoven en Armando. Ook Piero Manzoni en herman de vries maakten deel uit van het bredere netwerk rond ZERO en verwante ontwikkelingen.

Daardoor is ZERO interessanter als internationaal netwerk dan als afgebakende kunststroming. Kunstenaars deelden hun belangstelling voor licht, beweging, ruimte, nieuwe materialen en het loslaten van traditionele schilderkunst, maar behielden tegelijkertijd hun eigen ideeën en werkwijzen.

Volg een paar van deze kunstenaars en je ontdekt hoe snel ZERO zich over de Europese kunstwereld vertakte.