Pastiche: kunst die spreekt met een geleende stem
Een nieuw schilderij dat eruitziet alsof het eeuwen geleden is gemaakt. Een gebouw waarin klassieke zuilen samengaan met moderne materialen. Een kunstwerk dat herkenbaar de beeldtaal van verschillende kunstenaars combineert. Zulke werken kunnen een pastiche zijn: een bewuste nabootsing of vermenging van bestaande stijlen, technieken en beeldvormen.
Het woord pastiche komt via het Frans van het Italiaanse pasticcio, dat onder meer verwijst naar een mengsel. In de kunst draait het om het overnemen en opnieuw gebruiken van een herkenbare artistieke taal.
Meer dan zomaar nadoen
Bij een pastiche neemt een kunstenaar kenmerken over van een andere maker, stroming of periode. Denk aan een bepaald kleurgebruik, een kenmerkende penseelstreek, een manier om figuren neer te zetten of een herkenbare compositie.
Dat hoeft geen kopie van één bestaand kunstwerk op te leveren. Een schilder kan bijvoorbeeld een hedendaags straatbeeld weergeven met de lichtwerking en schilderwijze van een zeventiende-eeuws stadsgezicht. Het onderwerp is nieuw, terwijl de vormgeving bewust teruggrijpt op oudere voorbeelden.
Een pastiche kan één stijl volgen, maar ook verschillende stijlen samenbrengen. Juist die combinatie kan onverwachte verbanden zichtbaar maken.
Bewondering, onderzoek of spel
Kunstenaars gebruiken pastiche om uiteenlopende redenen. Soms is het een eerbetoon aan een bewonderde voorganger. Soms willen zij door nabootsing onderzoeken hoe een bepaalde beeldtaal werkt. Hoe bouwt een schilder spanning op? Welke kleuren geven een werk zijn karakter? Wat maakt een stijl onmiddellijk herkenbaar?
Pastiche kan ook een speels karakter hebben. Door een vertrouwde stijl toe te passen op een onverwacht onderwerp ontstaat vervreemding. De kijker herkent iets, maar merkt tegelijk dat het beeld niet helemaal past bij de verwachte tijd of omgeving.
Het verschil met parodie en vervalsing
Pastiche en parodie liggen dicht bij elkaar. Toch ligt bij parodie de nadruk meestal op humor, overdrijving of kritiek. Een parodie maakt bepaalde stijlkenmerken extra opvallend om er commentaar op te geven. Een pastiche hoeft die spottende bedoeling niet te hebben.
Ook vervalsing is iets anders. Bij een vervalsing wordt de kijker of koper misleid over bijvoorbeeld de maker of ouderdom. Een pastiche kan openlijk laten zien dat het om een nieuw werk in een bestaande stijl gaat. De nabootsing is dan onderdeel van het artistieke voorstel.
Pastiche en het postmodernisme
Binnen het postmodernisme kreeg het hergebruik van bestaande stijlen veel aandacht. Kunstenaars en architecten combineerden verwijzingen naar verschillende tijden en tradities. Een verheven beeldvorm kon naast alledaagse beeldtaal verschijnen.
Daarmee kwam ook het begrip originaliteit ter discussie te staan. Moet een kunstenaar altijd iets volledig nieuws bedenken? Of kan juist een andere combinatie van bekende vormen een eigen betekenis opleveren?
Over de waarde van pastiche verschillen de meningen. Critici zien soms een gemakkelijke herhaling van vertrouwde oplossingen. Anderen waarderen de kennis, het vakmanschap en het inzicht waarmee bestaande beeldtalen opnieuw worden ingezet.
Kijken naar herkenning en verschil
Een pastiche wordt interessanter wanneer je zowel de verwijzing als de verandering opmerkt. Welke stijl herken je? Wat is overgenomen en wat heeft de maker veranderd?
De betekenis ontstaat vaak precies op dat snijpunt: tussen de geleende vorm en het nieuwe gebruik ervan.
Kijkvraag: Wat verandert er aan je beleving van een kunstwerk zodra je herkent welke stijl de maker heeft nagebootst?
