Esthetica

KUNSTTERMEN | Esthetica 

De filosofie van de kunst

Voor de meest gestelde vraag: Is dit kunst? 

Wat is esthetica?

De esthetica is een vakgebied dat thuishoort in de wereld van de filosofie. In de esthetica wil men proberen om een antwoord geven op vragen als:

- Wanneer is een kunstwerk geslaagd?

- Wat is schoonheid nu eigenlijk;

- Moet kunst altijd mooi zijn?

- Wanneer is kunst zinvol?

- Is kunst van belang?

- Moet je kunst wel subsidie geven?

Allemaal behoorlijk moeilijke vragen waar meestal geen antwoord op komt. Willen we toch minimaal proberen om een antwoord te formuleren dan komen we terecht bij de leer van de esthetica.

 

Is dit nu een goed kunstwerk of niet?

De esthetica is relatief nieuw

De Esthetica als zodanig komen we pas tegen in de 18e eeuw. Toch wordt er sinds mensenheugenis kunst gemaakt en is dat dus kennelijk mogelijk zonder dat er een dergelijk vakgebied bestaat. Pas rond die tijd pak de wijsbegeerte, de filosofie dus, het begrip kunst op en begint er over na te denken. Door deze filosofische benadering spreken we ook wel over de "filosofie van de kunst". 

Dat alles wil niet zeggen dat er voor de introductie van het begrip esthetica niet over schoonheid werd nagedacht. Dat gebeurde in de oudheid door filosofen als Plato en Aristoteles wel degelijk en ook latere  filosofen als Kant hadden ern wel een duidelijke mening over.  

Alleen bekeken zij een begrip als schoonheid in een veel breder kader en hadden daarbij niet direct de door de mens gemaakte kunstwerken op het oog. Kunst werd meer gezien als een soort oppervlakkige imitatie van de realiteit. En de schoonheid van die realiteit straalde dan vanzelf wel af op de gemaakte kunstwerken. 

De basis is altijd het kunstwerk zelf

We hebben hierboven al een paar vraagstukken aangestipt die met de esthetica te maken hebben en waar de filosofie van de kunst een antwoord op wil geven. Maar de basis ligt natuurlijk altijd bij een kunstwerk zelf dat direct of indirect al over eigenschappen beschikt die ook weer vragen op kunnen roepen, zoals:

- Wat is het onderwerp?

- Wil de kunstenaar met het kunstwerk een boodschap meegeven?

- En welke boodschap ervaren we dan?

- Wat stelt het uiteindelijk voor?

- Wat is de gebruikte techniek?

- Wat is de samenhang met de omgeving?

- Hoe is de relatie met de maker?

- Wat is de zeggingskracht?

- Wat is de expressiviteit?

- Wat voegt een kunstwerk toe?

- Kun je kunst eigenlijk wel beoordelen?

- Is kunst wel zo verheven en elitair als vaak wordt gedacht?

- Wordt een elitaire benadering bewust in stand gehouden?

- Wat is de relatie met de werkelijkheid?

Kun je kunst maken zonder deze vragen te beantwoorden?

Kunstenaars zullen zichzelf de bovenstaande vragen helemaal niet stellen. Ze maken iets dat ze zelf mooi en vinden en dat met een beetje geluk ook door de omgeving mooi gevonden wordt. Je kunt je afvragen of dat eigenlijk niet ruimschoots voldoende is. Maar dat afvragen levert eigenlijk weer vragen op zich op. Maar aan de andere kant is het toch eigenlijk de taak van de filosofie om alles te bevragen en ter discussie te stellen. Dus waarom niet de kunstwereld? Maar we kunnen als kunstenaar natuurlijk prima werken zonder ons met deze vraagstukken achter onze ezel bezig te moeten houden. Tenzij je interesse gewekt is. Hoe kun je je dan verder verdiepen in deze interessante wereld?

Als kunstenaar kun je de esthetica op verschillende manieren benaderen. Veel kunstenaars denken bij esthetica direct aan schoonheid, maar in de filosofie van de kunst gaat het om een veel bredere vraag:

Waarom ervaren we iets als betekenisvol, aantrekkelijk, ontroerend, interessant of juist afstotelijk?

Een goede ingang is daarom niet de vraag "Wat is mooi?", maar:

"Waarom raakt het ene beeld mij wel en het andere niet?"

Begin bij je eigen ervaring
Voordat je filosofische boeken openslaat, kan het waardevol zijn om een esthetisch dagboek bij te houden. Kies een tijdlang als voorbereiding elke dag een kunstwerk, foto, landschap, gebouw of gebruiksvoorwerp en noteer de antwoorden op de volgende vragen die je jezelf kunt stellen:

-
Wat valt mij hier direct op?

-
Welke emoties roept het bij me op?

-
Welke kleuren, vormen of materialen spelen er volgens mij een rol?

-
Waarom blijf ik hier eigenlijk naar kijken?

-
Zou ik het in huis willen hebben?

Zo ontdek je dat esthetische ervaringen veel meer omvatten dan schoonheid alleen.

Lees de klassiekers in een eenvoudige vorm die ook voor niet-filosofen leesbaar is.
De geschiedenis van de esthetica begint vaak bij drie denkers:

Plato
Plato zag kunst als een nabootsing van de werkelijkheid. Hij vond dat kunst mensen zowel kon verheffen als misleiden.

Aristoteles
Aristoteles legde meer nadruk op de emotionele werking van kunst. Zijn idee van catharsis, een mooi woord voor emotionele zuivering,  speelt nog steeds een  rol in kunsttheorie.

Immanuel Kant
Kant stelde de beroemde vraag hoe een oordeel over schoonheid mogelijk is. Zijn boek Kritik der Urteilskraft wordt gezien als een van de belangrijkste werken over esthetica.

Voor kunstenaars zijn samenvattingen van deze denkers vaak toegankelijker dan de originele teksten.

Kijk naar kunstenaars die over esthetica schreven
Sommige kunstenaars waren zelf uitstekende denkers over esthetiek en niet bang om hun ideeën op papier te zetten. Een paar voorbeelden:

-
Wassily Kandinsky over kleur en spiritualiteit.

-
Paul Klee over vorm en groei.

-
Piet Mondriaan over harmonie en universele orde.

-
Mark Rothko over emotionele ervaring.

-
Joseph Beuys over de relatie tussen kunst en samenleving.

Hun teksten sluiten vaak beter aan bij de praktijk van het maken dan puur filosofische boeken.

Verken verschillende esthetische ideeën
Door de eeuwen heen zijn verschillende esthetische idealen ontstaan:

-
harmonie

-
schoonheid

-
eenvoud

-
sublimiteit (het overweldigende)

-
expressie

-
authenticiteit

-
imperfectie

-
conceptuele kracht

Een Japanse benadering als Wabi-sabi waardeert bijvoorbeeld juist vergankelijkheid en imperfectie. Dat staat bijna haaks op het klassieke Europese streven naar perfectie.

Stel vragen aan kunstwerken
Een praktische methode is om elk kunstwerk te onderzoeken aan de hand van vragen:

-
Wat maakt dit werk esthetisch interessant?

-
Is het mooi, indrukwekkend, ontregelend of ontroerend?

-
Welke rol spelen materiaal en techniek?

-
Zou hetzelfde werk anders werken in een andere context?

-
Is de ervaring belangrijker dan het object?

Deze vragen brengen je vanzelf bij esthetische theorie.

Een uitstekende eerste stap
Voor veel kunstenaars is de meest vruchtbare ingang niet een filosofisch boek, maar een combinatie van kijken, maken, reflecteren en alles noteren. Kies tien kunstwerken die je diep raken en tien die je helemaal niets doen. Onderzoek vervolgens waarom dat zo is. Ook dat leg je natuurlijk allemaal vast. 

Daar begint esthetica: Die begint niet bij de antwoorden, maar bij aandacht voor je eigen waarneming.

Vanuit jouw belangstelling voor kunstgeschiedenis en abstracte kunst zou ik beginnen met drie thema's: schoonheid, betekenis en ervaring. Vrijwel alle esthetische theorieën draaien uiteindelijk om die drie vragen. Zodra je die gaat onderzoeken, ontdek je dat esthetica niet alleen gaat over kunst, maar ook over hoe je naar de wereld kijkt.

Samenvattend:
Kortom, er zijn veel vragen over de relatie tussen kunst en samenleving. Vragen over hoe deze op elkaar inwerken. En als samenleving en kunst zo'n innige relatie hebben, is er dan ook een vorm van onderling communicatie? En hoe ziet dat er dan uit?

Voor de esthetici is er dus nog heel veel te doen. Ze zullen niet snel zonder werk komen te zitten