De staalmeesters

De Staalmeesters

een vergadering die plotseling tot leven komt

Een beroemd groepsportret van Rembrandt van Rijn

De Staalmeesters is een van de beroemdste groepsportretten van Rembrandt van Rijn. Hij schilderde het werk in 1662, toen hij al een lange carrière achter zich had. De officiële titel luidt "De waardijns van het Amsterdamse lakenbereidersgilde." Het schilderij is gemaakt met olieverf op doek. Het meet maar liefst 191,5 bij 279 centimeter. Tegenwoordig bevindt De Staalmeesters zich in het Rijksmuseum in Amsterdam.

Op het schilderij zien we vijf staalmeesters en een knecht. Zij waren verbonden aan het Amsterdamse lakenbereidersgilde. De staalmeesters, ook wel waardijns genoemd, controleerden de kwaliteit van het geverfde en bewerkte laken. Dat was belangrijk werk: Textiel vormde een belangrijk onderdeel van de Amsterdamse handel. De producten moesten zeker aan bepaalde kwaliteitsnormen voldoen.

De mannen rond de tafel

De vijf staalmeesters zijn Jacob van Loon, Volckert Jansz, Willem van Doeyenburg, Aernout van der Mye en Jochem de Neve. Achter hen staat hun knecht Frans Hendricksz Bel. De mannen zitten rond een tafel die gedeeltelijk bedekt is met een kostbaar Perzisch kleed. Voor hen ligt een geopend boek.

Rembrandt heeft er geen compositie van statische rij bestuurders van gemaakt. Het lijkt eerder alsof de vergadering nog daadwerkelijk bezig is. En vervolgens gebeurt er iets buiten het schilderij dat direct de aandacht trekt. De mannen kijken vrijwel allemaal in onze richting.

Daardoor krijgt de bezoeker ineens een bijzondere rol toebedeeld. Degene die voor het schilderij staat, lijkt wel degene te zijn die zojuist zomaar de ruimte is binnengekomen en de vergadering daarmee heeft onderbroken. De staalmeesters kijken niet zomaar met zijn allen naar een denkbeeldig punt: Nee, ze lijken naar óns te kijken. En dat op zich eenvoudige idee maakt het schilderij uitzonderlijk levendig.

Een zorgvuldig opgebouwde compositie

Rembrandt moest zes personen in één voorstelling samenbrengen zonder dat het resultaat te geforceerd zou worden. Hij loste dat op door de hoofden van de mannen op verschillende hoogten te plaatsen en de houdingen van de mannen te variëren.

Vooral de tweede man van links zorgt voor beweging. Hij lijkt bezig op te staan of juist te gaan zitten. Daardoor wordt het strakke horizontale patroon van de tafel doorbroken.

De tafel vormt tegelijkertijd een duidelijke scheiding tussen de wereld van de staalmeesters en die van de toeschouwer. Het grote rode tafelkleed trekt onmiddellijk de aandacht en vormt een krachtig contrast met de donkere kleding, zwarte hoeden en witte kragen van de mannen.

Licht, kleur en gezichten

Rembrandt gebruikt het licht om de aandacht naar de gezichten en handen te leiden. De achtergrond blijft betrekkelijk rustig en donker. Daardoor komen de mannen sterk naar voren.

De kleuren zijn beperkt. Bruin, zwart, rood, wit en warme huidtinten bepalen het beeld. Juist door die terughoudendheid worden kleine verschillen belangrijk. Iedere man heeft een eigen gezicht, houding en blik.

Rembrandt maakt zo van de staalmeesters individuen, maar laat ze tegelijkertijd ook overtuigend als een groep functioneren. Dat was een van de grote uitdagingen van het Nederlandse groepsportret.

Ook zijn schildertechniek draagt aan de levendigheid bij. Sommige onderdelen zijn nauwkeurig uitgewerkt, terwijl andere met lossere penseelstreken zijn geschilderd. Van dichtbij zijn verfstreken zichtbaar; Op enige afstand voegen deze zich samen tot stoffen, gezichten en handen.

Meer dan zes mannen aan een tafel

Het schilderij vertelt ook iets over de samenleving waarin Rembrandt werkte. De mannen zijn geen vorsten of edellieden. Zij ontlenen hun status aan hun bestuurlijke functie binnen een stedelijk gilde.

Dat maakt De Staalmeesters kenmerkend voor de Nederlandse schilderkunst van de zeventiende eeuw. Welgestelde burgers, bestuurders, regenten en leden van organisaties lieten zich gezamenlijk portretteren. Zulke schilderijen toonden niet alleen de afzonderlijke personen, maar ook verantwoordelijkheid, maatschappelijke positie.